موجود زنده چیست؟
جانداران چه ویژگی‌هایی دارند؟
همه‌ی موجودات زنده، از یک گیاه کوچک گلدانی تا یک گربه‌ی خانگی، سه کارِ اصلی انجام می‌دهند: تغذیه، رشد و تولیدمثل. تغذیه یعنی جاندار برای به دست آوردن انرژی، غذا می‌خورد یا نور خورشید را جذب می‌کند. رشد یعنی بزرگ‌تر شدن یا تغییر شکل دادن. تولیدمثل یعنی جانداران، جانداران دیگری مانند خودشان را به وجود می‌آورند تا نسلشان ادامه پیدا کند.
برای نمونه، یک نهالِ کوچک در حیاط مدرسه، هر روز با گرفتن آب و نور خورشید، بزرگ‌تر می‌شود و برگ‌های تازه بیرون می‌دهد. یا یک جوجه‌ی کبوتر، با خوردن دانه و آب، کمک‌کم به یک کبوتر بالغ تبدیل می‌شود. اینها نشانه‌های آشکارِ زنده بودن هستند.
| موجود زنده | چه می‌خورد؟ | چگونه رشد می‌کند؟ |
|---|---|---|
| گنجشک | دانه و حشره | از تخم بیرون می‌آید، پر درمی‌آورد و بزرگ می‌شود |
| درخت سیب | آب و مواد معدنی خاک و نور خورشید | از دانه شروع می‌شود، ساقه و برگ می‌دهد و تنه‌اش کلفت می‌شود |
نمونه‌هایی از زندگی روزمره
حتماً دیده‌اید که یک خیارِ تازه، اگر چند روز در یخچال بماند، کمکم چروک می‌شود. این یعنی خیار هنوز زنده است و تنفس می‌کند، پس آب از دست می‌دهد. اما یک قاشق یا لیوان، هیچ‌وقت چروک نمی‌شود چون بی‌جان است.
مثال دیگر، ماهی‌های کوچکِ آکواریوم هستند. آنها هر روز غذا می‌خورند، شنا می‌کنند و رشد می‌کنند. اگر غذایشان نرسد، بیمار یا ضعیف می‌شوند. این نشان می‌دهد که برای زنده ماندن، به منابع نیاز دارند. حتی یک گیاهِ آپارتمانیِ گوشه‌ی اتاق، با کمک آب و نور، برگ تازه درمی‌آورد و بزرگ‌تر می‌شود.
سه پرسش چالشی
پرسش ۱: آیا یک دانه‌ی خشک، زنده است؟
بله! دانه‌ی خشک هم یک موجود زنده است، ولی در حالتِ «خواب» به سر می‌برد. وقتی آب و گرما به آن برسد، بیدار می‌شود و جوانه می‌زند. پس زنده بودن همیشه به معنیِ حرکت کردن نیست.
پرسش ۲: چرا برگِ ریخته‌شده از درخت، کمکم خشک می‌شود و قهوه‌ای رنگ می‌شود؟
وقتی برگ از درخت جدا می‌شود، دیگر آب و مواد غذایی به آن نمی‌رسد. بنابراین کمکم می‌میرد. برگِ خشک، دیگر رشد نمی‌کند و تغذیه نمی‌کند؛ یعنی دیگر یک موجود زنده نیست.
پرسش ۳: آیا آتش و شعله، رشد می‌کنند و نیاز به «غذا» دارند؟
خیر! آتش بزرگ‌تر می‌شود و برای سوختن به چوب نیاز دارد، ولی شعله جاندار نیست؛ چون نمی‌تواند بچه‌دار شود، تکثیر نشود و هیچ‌کدام از ویژگی‌های اصلیِ جانداران را ندارد. این فقط یک واکنش شیمیایی است.
یادمان باشد:
هر موجود زنده‌ای برای ادامه‌ی زندگی، به آب، هوا و غذا نیاز دارد و نیز رشد می‌کند و نسلش را ادامه می‌دهد. گیاهان، جانوران و انسان‌ها همه در این ویژگی‌ها مشترکند. فرق آنها با اشیای بی‌جان، در همین سه ویژگیِ اصلی است. پس هرگاه چیزی را دیدید، بپرسید: «آیا رشد می‌کند؟ تغذیه می‌کند؟ و بچه‌دار می‌شود؟» اگر پاسخِ همه‌ی این پرسش‌ها «بله» بود، مطمئن باشید که با یک موجود زنده روبرو هستید.
