کاشیکاری: پوشاندن دیوارها و گنبدها با قطعات سفالی رنگین و نقشدار
کاشیکاری چیست و چگونه ساخته میشود؟
کاشیکاری یعنی بریدن تکههای کوچک از سفال پخته شده و رنگ کردن آنها با لعاب1 (یک نوع شیشهی رنگین). سپس این تکهها را مانند یک پازل بزرگ روی دیوار یا گنبد میچسبانند. در گذشته، هنرمند ابتدا طرح را روی کاغذ میکشید، بعد سفال را میبرید و در کوره میپخت. امروزه در کارخانهها کاشیها را با دستگاه میبرند، اما هنوز هم در شهرهایی مانند اصفهان و شیراز، استادکاران قدیمی با دست کاشیسازی میکنند. برای نمونه، یک کاشی هفترنگ با هفت رنگ متفاوت ساخته میشود و برای طرح گنبد مسجد شیخ لطفالله بیش از 50 سال زمان برده است.
انواع نقشها و رنگها در کاشیکاری ایرانی
در کاشیکاری ایرانی-اسلامی سه دسته نقش اصلی دیده میشود: نقشهای هندسی (لوزی، ستاره و شمسه)، نقشهای گیاهی (اسلیمی و ختایی) و نقشهای کتیبهای (خطوط زیبای فارسی یا عربی). رنگهای پرکاربرد عبارتند از لاجوردی، فیروزهای، سفید، زرد و سبز. جالب است بدانید که رنگ لاجوردی از سنگ لاجورد و رنگ فیروزهای از سنگ فیروزه ساخته میشود. هنرمندان برای درست کردن رنگهای متنوع، اکسیدهای فلزی را به لعاب اضافه میکنند. مثلاً برای رنگ آبی از اکسید کبالت و برای سبز از اکسید مس استفاده میکنند.
| رنگ کاشی | مواد سازنده | نمونه در کجا دیده میشود؟ |
|---|---|---|
| لاجوردی (آبی تیره) | سنگ لاجورد و اکسید کبالت | مسجد کبود تبریز |
| فیروزهای | سنگ فیروزه یا اکسید مس | گنبد مسجد امام اصفهان |
| سفید | اکسید قلع | نقوش اسلیمی در مدرسه چهارباغ |
کاربرد عملی کاشیکاری در گنبدها و منارهها
بزرگترین کاربرد کاشیکاری در ایران، پوشاندن گنبد مسجدها است. گنبدها سطحی خمیده و کروی دارند. برای کاشیکاری یک گنبد، هنرمند ابتدا سطح آن را به بخشهای کوچک تقسیم میکند. سپس برای هر بخش، قالبی سفالین میسازد. این کار را «کاشیکاری گنبدی» مینامند. مثلاً گنبد مسجد شیخ لطفالله در میدان نقشجهان اصفهان، از داخل و بیرون با کاشیهای فیروزهای و لاجوردی پوشیده شده و طرح آن مانند پرهای طاووس است. برای ساخت این گنبد از فرمول مساحت نیمکره استفاده شده است: $A = 2 \pi r^2$ که در آن $r$ شعاع گنبد و $A$ مساحت سطح است. استادکار با این رابطه شمار کاشیهای مورد نیاز را محاسبه میکرد.
چالشهای مفهومی در کاشیکاری
در هنر اسلامی بر اساس برخی نگرشهای دینی، کشیدن تصویر جانداران روی دیوار مسجدها جایز نبود. به همین دلیل هنرمندان به جای آن، نقشهای هندسی و گیاهی را بسیار زیبا و پیچیده ساختند تا دیوارها خالی نماند. این نقشها یادآور نظم و بینهایت بودن جهان است.
کاشیها را در گذشته به صورت «کاشیبری» یعنی برش میزدند تا لبههای آنها منحنی شود. برای گنبدهای بسیار بزرگ، هر ردیف کاشی از بالا تا پایین گنبد کمی خمیدهتر میشد. امروزه برای گنبدهای جدید از کاشیهای مثلثی و لوزی شکل استفاده میکنند که به راحتی روی سطح کروی قرار میگیرند.
خیر. کاشیکاری در خانههای قدیمی، حمامهای تاریخی، مدرسهها (مدرسه چهارباغ اصفهان)، آرامگاهها (آرامگاه حافظ در شیراز) و حتی سردر بازارها هم دیده میشود. به عنوان مثال در حمامها از کاشیهای آبی و فیروزهای استفاده میکردند تا حس خنکی و پاکیزگی را به بازدیدکننده منتقل کند.
نکتههای ریاضی در کاشیکاری (فرمول تقارن)
در کاشیکاری، هنرمندان از تقارن دورانی و بازتابی استفاده میکنند. یک کاشی میتواند بارها تکرار شود تا نقش بزرگتری بسازد. برای یک نقش هشتپر، زاویه چرخش هر بخش برابر است با $ \theta = \frac{360^\circ}{8} = 45^\circ$. یعنی اگر یک تکه کاشی را 45 درجه بچرخانید و کنار قبلی بچسبانید، یک هشتپر کامل میشود. در بسیاری از گنبدها، هنرمند از ترکیب $n$ ضلعیهای منتظم استفاده کرده است که شرط آن برای پوشاندن کامل صفحه است: $ \frac{1}{a} + \frac{1}{b} + \frac{1}{c} = \frac{1}{2} $ که در آن $a,b,c$ تعداد اضلاع چندضلعیهای مجاور هستند.
پاورقیها
1 لعاب (Glaze): لایهای شیشهای و براق که روی سطح سفال کشیده میشود و پس از حرارت دیدن در کوره، سخت و آببند میشود.
2 اسلیمی (Arabesque): نقش پیچکی و مارپیچی شبیه به شاخههای تاک که در هنر اسلامی بسیار کاربرد دارد.
3 شمسه (Sunburst): نقش دایرهای با پرتوهایی شبیه خورشید که در وسط کاشیکاری نمایان است.
4 اکسید (Oxide): ترکیب شیمیایی یک فلز با اکسیژن که در رنگآمیزی لعاب نقش اصلی را دارد.
