زکریای رازی: پزشک، شیمیدان و فیلسوف بزرگ ایرانی
زندگی و دوران زکریای رازی
زکریای رازی در شهر ری[1] به دنیا آمد. ری شهری نزدیک تهران امروزی بود. او در کودکی به موسیقی و ریاضیات علاقه داشت، اما بعدها به پزشکی و شیمی روی آورد. رازی در بیمارستانهای شهر ری و بغداد کار میکرد. او سرپرست بیمارستان بزرگ «عضدی» در بغداد بود. در آن زمان بیمارستانها جایگاه مهمی برای آموزش پزشکان بهشمار میرفتند. رازی با بیماران مهربان بود و برای درمان هر بیمار زحمت زیادی میکشید. او میگفت: «پزشک باید به فکر رنج بیمار باشد، نه به فکر پول».
کشف الکل و آزمایشهای شیمیایی
یکی از بزرگترین کارهای رازی، کشف الکل[2] بود. او مواد مختلف را در آزمایشگاه خود حرارت میداد تا ببیند چه اتفاقی میافتد. رازی متوجه شد که از تقطیر[3] مخلوط آب و شکر، مایعی به دست میآید که خاصیت ضدعفونیکنندگی دارد. این مایع همان الکل بود. در آن زمان از الکل برای تمیز کردن زخمها و ضدعفونی کردن وسایل پزشکی استفاده میشد. رازی ابزارهای تقطیر را بهبود بخشید و روشهای جدیدی برای جداسازی مواد شیمیایی ابداع کرد. او همچنین اسید سولفوریک (جوهر گوگرد) و اسید نیتریک (جوهر شوره) را هم شناخت.
کتابهای پزشکی رازی و روش درمان
رازی بیش از 200 کتاب و رساله نوشت. مهمترین کتاب پزشکی او «الحاوی»[4] نام دارد. این کتاب دانشنامهای بزرگ از بیماریها، داروها و روشهای درمان است. «الحاوی» سالها در دانشگاههای اروپا تدریس میشد. کتاب دیگر رازی «طب المنصوری» است که ده جلد دارد و دربارهٔ آناتومی (شناخت اندامهای بدن)، بیماریهای پوست، استخوانها و تبها صحبت میکند. رازی نخستین کسی بود که تفاوت بین سرخک و آبله را توضیح داد. او برای درمان بیماران ابتدا از غذاهای ساده و داروهای گیاهی استفاده میکرد و اگر بیماری شدید بود، از داروهای قویتر بهره میبرد.
| نام کتاب | تعداد جلد | موضوع اصلی |
|---|---|---|
| الحاوی | 23 جلد | دانشنامهٔ کامل پزشکی، داروشناسی و درمان بیماریها |
| طب المنصوری | 10 جلد | شناخت اندامها، بیماریهای پوست و استخوان، تبها |
نمونهٔ عملی: روش رازی برای یافتن جای مناسب بیمارستان
روایت است که رازی برای ساختن بیمارستان جدید در بغداد، تکههای گوشت را در نقاط مختلف شهر آویزان کرد. او دید در کدام نقطه گوشت دیرتر فاسد میشود. آن نقطه تمیزترین هوا را داشت و جای مناسبی برای بیمارستان بود. این روش نشان میدهد که رازی چقدر هوشمندانه از آزمایش استفاده میکرد. او با همین روش ساده توانست بهترین مکان را برای درمان بیماران پیدا کند. امروزه نیز پزشکان از اصول بهداشتی مشابهی برای جلوگیری از عفونت استفاده میکنند.
چالشهای مفهومی دربارهٔ رازی و کارهایش
الکل خاصیت ضدعفونیکنندگی دارد، یعنی میکروبها و باکتریها را میکشد. رازی با کشف الکل، پزشکان را قادر ساخت زخمها را پیش از جراحی تمیز کنند و از عفونت جلوگیری نمایند. پیش از آن بسیاری از بیماران به خاطر عفونت زخمها جان خود را از دست میدادند.
رازی با دقت به علائم بیماران توجه میکرد. او نوشت که در بیماری آبله، دانههای پوستی بزرگتر و پر از مایع هستند و تب بیمار بسیار بالاست. اما در سرخک، دانهها ریزتر و قرمزترند و تب چندان شدید نیست. این تفاوت باعث شد پزشکان درمان درستتری برای هر بیماری تجویز کنند.
چون رازی تنها به درمان بیماریهای جسمی نمیپرداخت. او دربارهٔ زندگی، خرد، اخلاق و شناخت جهان نیز اندیشه میکرد. او کتابهای فلسفی مانند «سیرهٔ فلسفی» نوشت و معتقد بود که خرد انسان میتواند حقیقت را پیدا کند. به کسی که هم پزشک باشد و هم فیلسوف، «پزشک فیلسوف» میگویند.
- او الکل را با روش تقطیر کشف کرد و از آن برای ضدعفونی زخمها استفاده نمود.
- رازی بیش از 200 کتاب نوشت که «الحاوی» و «طب المنصوری» مشهورترین آنها هستند.
- او نخستین کسی بود که تفاوت سرخک و آبله را توضیح داد.
- رازی با گوشت آویزان کردن در شهر، بهترین مکان را برای ساختن بیمارستان پیدا کرد.
- او هم پزشک بود و هم فیلسوف؛ به خرد و دانش انسان باور داشت.
پاورقیها
[1]ری: نام شهری باستانی در نزدیکی تهران امروزی که زادگاه زکریای رازی بوده است. (معادل انگلیسی: Ray)
[2]الکل: مایعی فرار و قابل اشتعال که خاصیت ضدعفونیکنندگی دارد. رازی آن را با تقطیر کشف کرد. (معادل انگلیسی: Alcohol)
[3]تقطیر: روشی برای جداسازی مواد مایع بر اساس حرارت دادن و سپس سرد کردن بخار آنها. (معادل انگلیسی: Distillation)
[4]الحاوی: مهمترین کتاب پزشکی رازی در 23 جلد که دانشنامهای از بیماریها و داروهاست. (معادل انگلیسی: Al-Hawi)
