گویش؛ جلوهای از تنوع در زبان
آشنایی با مفهوم گویش، تفاوت آن با زبان معیار و نقش تفاوتهای تلفظی و واژگانی در ارتباط میان مردم
چکیده: گویش گونهای از یک زبان است که در یک منطقه جغرافیایی یا میان گروهی از مردم به کار میرود و ممکن است در تلفظ، واژگان و برخی ساختهای زبانی با گونههای دیگر همان زبان تفاوت داشته باشد. گویشها بخشی از تنوع طبیعی زباناند و معمولاً با تاریخ، محیط زندگی، شیوه ارتباط مردم و فرهنگ محلی پیوند دارند. شناخت گویشها به ما کمک میکند تفاوت میان شیوههای سخن گفتن را بهتر درک کنیم، زبان معیار را از گونههای محلی تشخیص دهیم و به ارزش فرهنگی واژهها و شیوههای گفتاری مناطق مختلف توجه بیشتری داشته باشیم.
گویش چگونه شکل میگیرد و چه ویژگیهایی دارد؟
زبان در همه جا دقیقاً به یک شکل به کار نمیرود. هنگامی که گروههایی از گویشوران یک زبان برای مدت طولانی در مناطق مختلف زندگی میکنند، شیوه سخن گفتن آنان میتواند بهتدریج تفاوتهایی پیدا کند. فاصله جغرافیایی، پیشینه تاریخی، ارتباط با مردم مناطق همسایه، فرهنگ محلی و انتقال زبان از نسلی به نسل دیگر از عواملی هستند که در شکلگیری و ماندگاری این تفاوتها نقش دارند.
یکی از آشکارترین ویژگیهای گویش، تفاوت در تلفظ است. ممکن است دو نفر یک واژه را با معنی یکسان به کار ببرند، اما برخی صداهای آن را متفاوت تلفظ کنند. ویژگی دیگر، تفاوت در واژگان است؛ یعنی ممکن است برای یک وسیله، خوراک، پدیده طبیعی یا فعالیت روزمره در مناطق گوناگون واژههای متفاوتی رایج باشد. گاهی نیز در چگونگی ساخت جمله یا کاربرد بعضی فعلها و ضمیرها تفاوتهایی دیده میشود.
برای نمونه، دانشآموزی را تصور کنید که در سفر به منطقهای دیگر میشنود مردم برای یک خوراک یا وسیله روزمره واژهای به کار میبرند که در محل زندگی او رایج نیست. اگر مفهوم جمله همچنان قابل تشخیص باشد، این تفاوت میتواند نمونهای ساده از تنوع گویشی باشد. بنابراین گویش به معنی سخن گفتن «درست» یا «نادرست» نیست؛ بلکه نشاندهنده یکی از شیوههای شکلگرفته برای استفاده از زبان در یک جامعه است.
| جنبه | نوع تفاوت | نمونه قابل مشاهده |
|---|---|---|
| تلفظ | تفاوت در چگونگی بیان صداها و واژهها | تلفظ متفاوت یک واژه مشترک در دو منطقه |
| واژگان | کاربرد واژههای متفاوت برای یک مفهوم | نامهای محلی متفاوت برای خوراکها، ابزارها یا پدیدهها |
| ساخت زبانی | تفاوت در برخی شیوههای جملهسازی | کاربرد متفاوت بعضی فعلها، ضمیرها یا ترتیب واژهها |
گویش، زبان معیار و هویت فرهنگی
در کنار گویشهای مختلف، معمولاً گونهای از زبان برای آموزش رسمی، نگارش کتابهای درسی، خبررسانی عمومی و ارتباط میان مردم مناطق مختلف به کار میرود که زبان معیار نامیده میشود. وجود زبان معیار ارتباط عمومی را آسانتر میکند، اما به این معنا نیست که گویشهای محلی کمارزشتر هستند.
گویشها میتوانند بخشی از حافظه فرهنگی یک جامعه را حفظ کنند. نام ابزارهای سنتی، خوراکها، گیاهان، آیینها، روابط خانوادگی و شیوههای قدیمی زندگی گاهی در واژگان محلی باقی میمانند. به همین دلیل مطالعه یک گویش فقط بررسی نحوه تلفظ چند کلمه نیست؛ بلکه میتواند اطلاعاتی درباره زندگی و تجربه نسلهای پیشین نیز در اختیار ما بگذارد.
دانشآموز ممکن است در مدرسه بیشتر از زبان معیار استفاده کند، اما در خانه یا هنگام گفتوگو با خویشاوندان از گویش خانوادگی یا محلی بهره ببرد. این دو کاربرد لزوماً در برابر یکدیگر نیستند. فرد میتواند متناسب با موقعیت، شیوه سخن گفتن خود را تغییر دهد. مثلاً هنگام ارائه یک پژوهش در کلاس، زبان معیار مناسبتر است؛ در حالی که در گفتوگویی صمیمی با اعضای خانواده، استفاده از واژههای گویشی کاملاً طبیعی است.
نکته: تفاوت گویشی نباید وسیلهای برای تمسخر شیوه سخن گفتن دیگران باشد. تلفظ یا واژگان متفاوت معمولاً نتیجه پیشینه زبانی و فرهنگی یک جامعه است و شناخت این تفاوتها میتواند به احترام بیشتر در ارتباطهای اجتماعی کمک کند.
پرسشهای مهم درباره گویش
آیا هر تفاوت در تلفظ به معنی وجود یک گویش متفاوت است؟
خیر. یک تفاوت کوچک در تلفظ بهتنهایی برای تشخیص گویش کافی نیست. معمولاً مجموعهای نسبتاً پایدار از ویژگیهای تلفظی، واژگانی و گاهی ساختی در میان گروهی از گویشوران دیده میشود.
آیا گویش همان زبان معیار است که اشتباه تلفظ میشود؟
خیر. گویش شیوهای طبیعی و شکلگرفته از کاربرد زبان است و قواعد و ویژگیهای خود را دارد. زبان معیار نیز گونهای است که برای ارتباط رسمی و گسترده انتخاب و تثبیت شده است.
آیا استفاده از زبان معیار باعث از بین رفتن گویش میشود؟
نه لزوماً. افراد میتوانند زبان معیار را در مدرسه و موقعیتهای رسمی به کار ببرند و همزمان گویش خود را در خانواده و جامعه محلی حفظ کنند. با این حال، اگر انتقال یک گویش به نسلهای بعد کاهش یابد، بخشی از واژگان و ویژگیهای آن ممکن است بهتدریج فراموش شود.
چرا مرز میان گویشها همیشه کاملاً مشخص نیست؟
زیرا زبان در زندگی واقعی بهتدریج تغییر میکند. مردم مناطق همسایه با یکدیگر ارتباط دارند و ویژگیهای گفتاری آنان میتواند بر هم اثر بگذارد. به همین دلیل ممکن است میان دو گویش مجموعهای از شکلهای میانی نیز وجود داشته باشد.
گویش یکی از جلوههای طبیعی تنوع زبانی است و نشان میدهد یک زبان چگونه در میان گروهها و مناطق مختلف شکلهای متفاوتی پیدا میکند. تفاوت در تلفظ، واژگان و برخی ساختهای زبانی، گویشها را از یکدیگر متمایز میکند. در کنار آنها، زبان معیار زمینه ارتباط گسترده و رسمی را فراهم میسازد. شناخت این تفاوتها به دانشآموز کمک میکند زبان را پدیدهای زنده و پویا ببیند و در عین استفاده درست از زبان معیار، برای گوناگونی زبانی و میراث فرهنگی جوامع مختلف نیز ارزش قائل شود.
