سونامی: موج عظیم دریایی که معمولاً بر اثر زمین‌لرزه زیر دریا پدید می‌آید و به سواحل آسیب می‌زند

سونامی؛ موج‌های غول‌آسای دریا

زادهٔ لرزه؛ چگونه سونامی شکل می‌گیرد؟

برای درک سونامی، اول باید بدانیم که اقیانوس‌ها فقط آب نیستند؛ کف آن‌ها هم از صفحه‌های سنگی بزرگ ساخته شده که به آن «صفحه‌های زمین‌ساخت» می‌گوییم. وقتی این صفحه‌ها در زیر دریا به هم می‌خورند یا از کنار هم می‌لغزند، زمین‌لرزه رخ می‌دهد. اگر این لرزه آنقدر شدید باشد که بستر دریا را چند متر بالا یا پایین ببرد، همهٔ آب بالای آن ناگهان جابه‌جا می‌شود. این جابه‌جایی، مانند پرتاب یک سنگ بزرگ درون حوض، انرژی را به همه جهت می‌فرستد و زنجیره‌ای از موج‌های عظیم به نام سونامی پدید می‌آید.

شاید باورتان نشود، اما در آب‌های عمیق، ارتفاع سونامی گاهی از ۱ متر هم کمتر است و کشتی‌ها به سختی آن را حس می‌کنند. ولی همین موج کم‌ارتفاع با سرعتی برابر با یک هواپیمای مسافربری، یعنی بیش از ۸۰۰ کیلومتر بر ساعت، پیش می‌تازد! وقتی به آب‌های کم‌عمق ساحلی می‌رسد، سرعتش کم و ارتفاعش به شدت افزایش می‌یابد و به دیواری از آب به بلندای یک ساختمان چندطبقه تبدیل می‌شود که با نیرویی ویرانگر به ساحل برخورد می‌کند.

سونامی با موج‌های معمولی چه فرقی دارد؟

بسیاری از ما فکر می‌کنیم سونامی یک موج غول‌پیکر برای سوارکاری است، اما اشتباه می‌کنیم. برای روشن شدن تفاوت، به جدول زیر نگاه کنید:

همان‌طور که می‌بینید، سونامی با موجی که برای شنا یا قایق‌سواری می‌شناسیم، کاملاً فرق دارد. موج معمولی فقط لایهٔ سطحی آب را تکان می‌دهد، ولی سونامی تمام ستون آب را از کف تا سطح جابه‌جا می‌کند. به همین دلیل است که انرژی آن فوق‌العاده زیاد است و می‌تواند ساختمان‌ها را مانند خانه‌های اسباب‌بازی با خود ببرد.

پیامدهای سونامی؛ وقتی دریا خروشان می‌شود

نخستین نشانهٔ نزدیک شدن سونامی، پس‌روی عجیب آب دریا است؛ انگار که دریا نفس خود را حبس کرده باشد. بسیاری از مردم کنجکاو می‌شوند و برای تماشای بستر خشک شده به جلو می‌روند، در حالی که این دقیقاً خطرناک‌ترین لحظه است. زیرا چند دقیقه بعد، دیوارهٔ عظیم آب با سرعت و نیرویی باورنکردنی به ساحل حمله می‌کند. سونامی نه تنها انسان‌ها و ساختمان‌ها را در می‌نوردد، بلکه آب شیرین، کشاورزی و زندگی دریایی را نیز برای سال‌ها تحت تأثیر قرار می‌دهد.

یکی از تلخ‌ترین نمونه‌های تاریخی، سونامی سال ۲۰۰۴ در اقیانوس هند بود که بر اثر زمین‌لرزه‌ای بزرگ در نزدیکی سواحل سوماترا ایجاد شد و به ۱۴ کشور رسید و بیش از ۲۳۰ هزار نفر را به کام مرگ کشاند. این رویداد نشان داد که سونامی یک تهدید جهانی است و هیچ ساحلی در امان نیست. از سوی دیگر، کشورهای پیشرفته با نصب سامانه‌های هشداردهنده در کف اقیانوس، تلاش می‌کنند تا پیش از رسیدن موج، مردم را به مناطق بلندتر منتقل کنند و تلفات را کاهش دهند.

پرسش‌های چالشی دربارهٔ سونامی