غدد بزاقی: اندامهایی که بزاق دهان را ترشح میکنند
انواع غدد بزاقی: از غولها تا سربازهای کوچک
غدد بزاقی در سراسر مخاط دهان پراکنده شدهاند و بر اساس اندازه و محل به دو دستهٔ اصلی3 و فرعی4 تقسیم میشوند. سه غدهٔ اصلی، حجم عمدهٔ بزاق را تولید میکنند.
| نام غده | محل قرارگیری | سهم تقریبی ترشح بزاق | نوع بزاق ترشحی |
|---|---|---|---|
| غدهٔ بزاقی بناگوشی5 | جلوی هر گوش، زیر پوست | ۲۵٪ | سروزی (آبکی و غنی از آنزیم) |
| غدهٔ زیرفکی6 | زیر فک پایین | ۷۰٪ | مختلط (سروزی و موکوسی) |
| غدهٔ زیرزبانی7 | کف دهان، زیر زبان | ۵٪ | عمدتاً موکوسی (چسبنده و لغزندهکننده) |
غدد فرعی صدها غدهٔ کوچک هستند که در لبها، گونهها، سقف و کف دهان قرار دارند. بزاق ترشحی آنها عمدتاً از نوع موکوسی است و نقش مهمی در مرطوب نگهداشتن دائمی مخاط دهان دارد. فرض کنید دهان شما یک شهر است. غدد اصلی مانند سه نیروگاه بزرگ برق و غدد فرعی مانند چراغهای خیابانی پراکنده هستند که همگی با هم روشنایی و فعالیت شهر را ممکن میسازند.
ترکیبات شیمیایی بزاق: معجونی از آب، آنزیم و مواد معدنی
بزاق فقط آب نیست! این مایع حیاتی ترکیب پیچیدهای است که ۹۹٪ آب و ۱٪ مواد جامد ارزشمند را در خود دارد.
| ترکیب | نوع | عملکرد اصلی | مثال عملی |
|---|---|---|---|
| آمیلاز بزاقی8 (پتیالین) | آنزیم | شکستن مولکولهای نشاسته به قندهای سادهتر | اگر نان را مدت طولانی بجوید، مزهٔ شیرینی میگیرد. |
| لیزوزیم9 و ایمونوگلوبولین A | آنتیباکتریال | مبارزه با باکتریها و محافظت از عفونت | اولین خط دفاعی در برابر میکروبهای غذا. |
| موکین10 | گلیکوپروتئین | ایجاد حالت لغزندگی و چسبیدن غذا به یکدیگر (بولوس) | سهولت بلعیدن غذا بدون آسیب به مری. |
| یونهای کلسیم ($Ca^{2+}$) و فسفات ($PO_4^{3-}$) | املاح معدنی | بازمینهسازی11 و ترمیم مینای دندان | مقاومسازی دندان در برابر اسید مواد غذایی. |
نقش بزاق در زندگی روزمره: از چشیدن غذا تا حفظ سلامت دندان
غدد بزاقی فقط برای هضم غذا مفید نیستند. آنها در عملکردهای متنوعی مشارکت دارند که شاید هر روز متوجه آنها نباشیم.
۱. شروع هوشمندانهٔ هضم: هضم شیمیایی کربوهیدراتها (نشاسته) از دهان و توسط آنزیم آمیلاز بزاقی آغاز میشود. واکنش شکستن نشاسته را میتوان به صورت ساده نشان داد: $(C_6H_{10}O_5)_n + nH_2O \xrightarrow{آمیلاز} nC_{12}H_{22}O_{11}$ (تبدیل نشاسته به مالتوز).
۲. محافظت و ترمیم دندان: بزاق با تشکیل لایهای محافظ (پلیکل13) روی دندان، شستوشوی باقیماندههای غذا و خنثیسازی اسیدهای تولیدشده توسط باکتریها از پوسیدگی دندان جلوگیری میکند. املاح معدنی موجود در بزاق نیز به ترمیم ضایعات اولیهٔ مینای دندان کمک میکنند.
۳. ضرورت برای گفتار: بدون بزاق، حرکت روان زبان و لبها برای تولید صداهای مختلف غیرممکن است. خشکی دهان میتواند باعث نوکزبانگیر شدن14 فرد شود.
۴. چشایی و بلع: مواد شیمیایی غذا باید در بزاق حل شوند تا بتوانند به جوانههای چشایی15 روی زبان برسند و مزه احساس شود. همچنین، بزاق با مرطوب کردن غذا، آن را به تودهای نرم و لغزنده (بولوس) تبدیل میکند که بلعیدن آن آسان و بیخطر است.
اختلالات شایع غدد بزاقی: وقتی کارخانهها دچار مشکل میشوند
مانند هر اندام دیگری، غدد بزاقی نیز ممکن است دچار بیماری شوند. سه مورد از شایعترین مشکلات عبارتند از:
• اوریون16: یک بیماری ویروسی مسری که باعث تورم دردناک غدد بناگوشی میشود. معمولاً در کودکان دیده میشود و واکسن MMR از آن پیشگیری میکند.
• سنگ بزاقی17: زمانی تشکیل میشود که املاح معدنی موجود در بزاق (مانند کلسیم) در مجرای غده رسوب کرده و یک تودهٔ سخت ایجاد کنند. این سنگ مسیر خروج بزاق را مسدود میکند و منجر به تورم و درد بهویژه هنگام غذا خوردن میشود.
• سندرم شوگرن18: یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به غدد تولیدکنندهٔ رطوبت (از جمله غدد بزاقی و اشکی) حمله میکند. نتیجه، خشکی شدید دهان و چشم است.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. ترشح بزاق به دو صورت است: ترشح پایه (همیشگی و کم) که دهان را مرطوب نگه میدارد و ترشح تحریکی (مثلاً با دیدن، بوییدن یا خوردن غذا) که حجم آن به طور چشمگیری افزایش مییابد.
پاسخ: نه همیشه. کمآبی بدن یکی از دلایل است، اما خشکی دهان (گزروستومی19) میتواند عارضهٔ جانبی برخی داروها، نشانهٔ بیماریهایی مانند دیابت یا سندرم شوگرن، یا نتیجهٔ پرتودرمانی در ناحیهٔ سر و گردن باشد.
پاسخ: در شرایط استرس، سیستم عصبی سمپاتیک فعال میشود. این سیستم، جریان خون را به سمت عضلات بزرگ (برای واکنش جنگ یا گریز) هدایت کرده و ترشح بزاق غلیظ و کمحجم را تحریک میکند، در حالی که سیستم پاراسمپاتیک مسئول ترشح بزاق آبکی و فراوان است. بنابراین، در استرس احساس خشکی دهان ایجاد میشود.
پاورقی
1 Salivary Glands
2 Saliva
3 Major Salivary Glands
4 Minor Salivary Glands
5 Parotid Gland
6 Submandibular Gland
7 Sublingual Gland
8 Salivary Amylase (Ptyalin)
9 Lysozyme
10 Mucin
11 Remineralization: فرآیند بازجذب مواد معدنی توسط مینای دندان.
12 Autonomic Nervous System (ANS)
13 Pellicle: لایهای نازک و پروتئینی که بلافاصله پس از تمیز کردن دندانها روی آنها تشکیل میشود.
14 Tongue-tied: در اینجا به معنای مشکل در صحبت کردن به دلیل خشکی دهان است.
15 Taste Buds
16 Mumps
17 Sialolithiasis
18 Sjögren's Syndrome
19 Xerostomia
