صفت اشاره چیست؟ کاربرد، انواع و روش تشخیص آن
آشنایی با صفت اشاره، تفاوت «این» و «آن»، جایگاه آن در گروه اسمی و تشخیص آن از ضمیر اشاره
چکیده:
صفت اشاره یکی از انواع صفتهای پیشین در دستور زبان فارسی است که پیش از اسم قرار میگیرد و با اشاره به نزدیکی یا دوری، آن اسم را مشخص میکند. واژههای «این» و «آن» شناختهشدهترین صفتهای اشاره هستند. برای مثال، در عبارت «این کتاب»، واژه «این» به کتابی نزدیک یا مورد توجه گوینده اشاره دارد و در عبارت «آن مدرسه»، واژه «آن» مدرسهای دورتر یا شناختهشده در گفتوگو را مشخص میکند. صفت اشاره در گروه اسمی نقش وابسته پیشین را دارد و شناخت آن به درک ساختار جمله، تشخیص وابستههای اسم و تفاوت میان صفت و ضمیر اشاره کمک میکند.
انواع صفت اشاره و ساختار آن
صفت اشاره واژهای است که پیش از اسم میآید و آن را از میان افراد یا چیزهای دیگر مشخص میکند. این صفت معمولاً ویژگیهایی مانند رنگ، اندازه یا شکل اسم را بیان نمیکند؛ بلکه توجه مخاطب را به شخص، مکان، زمان یا چیزی معین جلب میکند. برای نمونه، در عبارت «این دانشآموز کوشا»، واژه «این» صفت اشاره و «کوشا» صفت بیانی است؛ زیرا اولی به دانشآموز اشاره میکند و دومی ویژگی او را بیان میکند.
اشاره به نزدیک:
واژه «این» معمولاً برای اشاره به چیزی نزدیک به گوینده یا موضوعی حاضر در ذهن و گفتوگو به کار میرود. در جمله «این جزوه برای امتحان فردا مفید است»، صفت اشاره «این» مشخص میکند که درباره کدام جزوه صحبت میکنیم.
اشاره به دور:
واژه «آن» معمولاً به چیزی دورتر از گوینده یا موضوعی که پیشتر درباره آن صحبت شده است اشاره میکند. در جمله «آن اردو خاطره خوبی برای کلاس ما بود»، منظور اردویی مشخص است که ممکن است از نظر زمانی گذشته باشد.
صورتهای دیگر اشاره:
ترکیبهایی مانند «همین» و «همان» نیز میتوانند پیش از اسم قرار بگیرند و بر مشخص بودن آن تأکید کنند. «همین دفتر» به دفتر مورد نظر و «همان پاسخ» به پاسخی مشخص و شناختهشده اشاره میکند. همچنین «چنین» و «چنان» در عبارتهایی مانند «چنین رفتاری» و «چنان تصمیمی» به نوع و چگونگی چیزی اشاره دارند.
| واژه اشاره | مفهوم | مثال | توضیح |
|---|---|---|---|
| این | اشاره به نزدیک | این کتاب را خواندم. | کتاب مشخصی را نشان میدهد. |
| آن | اشاره به دور | آن ساختمان مدرسه است. | ساختمانی دورتر را مشخص میکند. |
| همین | اشاره همراه با تأکید | همین سؤال دشوار بود. | بر سؤال مورد نظر تأکید میکند. |
| همان | اشاره به مورد شناختهشده | همان معلم را دیدم. | شخصی مشخص و آشنا را نشان میدهد. |
| چنین و چنان | اشاره به نوع یا چگونگی | چنین فرصتی ارزشمند است. | به نوع مشخصی از فرصت اشاره دارد. |
جایگاه صفت اشاره در گروه اسمی
در دستور زبان فارسی، گروه اسمی از یک هسته و گاهی چند وابسته تشکیل میشود. هسته معمولاً اسم اصلی گروه است و وابستهها اطلاعات بیشتری درباره آن میدهند. صفت اشاره از وابستههای پیشین به شمار میرود؛ یعنی پیش از هسته قرار میگیرد.
برای مثال، در عبارت «این سه کتاب علمی»، واژه «کتاب» هسته گروه اسمی است. «این» صفت اشاره، «سه» صفت شمارشی و «علمی» صفت بیانی است. صفت اشاره به مخاطب کمک میکند بفهمد گوینده درباره کدام کتابها صحبت میکند.
| جزء عبارت | نقش دستوری | کارکرد |
|---|---|---|
| این | صفت اشاره؛ وابسته پیشین | مشخص کردن کتابهای مورد نظر |
| سه | صفت شمارشی؛ وابسته پیشین | بیان تعداد کتابها |
| کتاب | هسته گروه اسمی | اسم اصلی گروه |
| علمی | صفت بیانی؛ وابسته پسین | بیان نوع کتابها |
یکی از کاربردهای مهم صفت اشاره، جلوگیری از ابهام در گفتوگو و نوشته است. جمله «دفتر را بیاور» ممکن است برای مخاطب روشن نباشد؛ اما «آن دفتر آبی را بیاور» مشخصتر است. در متنهای درسی نیز عبارت «این نتیجه نشان میدهد» معمولاً به نتیجهای اشاره میکند که در جملههای قبل بیان شده است. بنابراین اشاره همیشه به فاصله مکانی محدود نیست و میتواند به موضوعی در متن یا زمان نیز مربوط باشد.
نکته مهم:
برای تشخیص صفت اشاره، فقط به ظاهر واژه توجه نکنید. بررسی کنید که آیا واژه اشاره پیش از یک اسم آمده و آن را مشخص کرده است یا بهتنهایی جای اسم نشسته است.
پرسشهای چالشی و اشتباهات رایج
آیا «این» و «آن» همیشه صفت اشاره هستند؟
خیر. در جمله «این کتاب را بخوان»، واژه «این» صفت اشاره است؛ زیرا پیش از اسم «کتاب» آمده است. اما در جمله «این را بخوان»، واژه «این» بهتنهایی به جای اسم قرار گرفته و ضمیر اشاره است. بنابراین نقش واژه به جایگاه و کاربرد آن در جمله بستگی دارد.
آیا «آن روز» حتماً به روزی در آینده اشاره میکند؟
خیر. صفت اشاره میتواند به گذشته، حال یا آینده مربوط باشد. در جمله «آن روز امتحان سختی داشتیم»، عبارت «آن روز» به گذشته اشاره دارد؛ اما در جمله «آن روز همه نتیجه تلاشمان را میبینیم»، ممکن است منظور زمانی در آینده باشد. معنی جمله، زمان مورد نظر را روشن میکند.
تفاوت صفت اشاره و صفت بیانی چیست؟
صفت اشاره اسم را مشخص میکند، اما صفت بیانی ویژگی آن را توضیح میدهد. در عبارت «آن کیف سنگین»، واژه «آن» صفت اشاره و «سنگین» صفت بیانی است. برای تشخیص، توجه کنید که یک واژه به کدام چیز اشاره دارد و واژه دیگر چه ویژگیای را بیان میکند.
آیا در عبارت «همین دو دانشآموز» هر دو واژه پیش از اسم، صفت اشارهاند؟
خیر. «همین» صفت اشاره است و به دانشآموزان مشخصی اشاره میکند؛ اما «دو» صفت شمارشی است و تعداد آنها را نشان میدهد. هر دو وابسته پیشین هستند، ولی نقش یکسانی ندارند. «دانشآموز» نیز هسته گروه اسمی است.
صفت اشاره یکی از وابستههای پیشین اسم است و برای مشخص کردن افراد، اشیا، مکانها یا زمانها به کار میرود. «این» و «آن» نمونههای اصلی آن هستند و «همین»، «همان»، «چنین» و «چنان» نیز در کاربردهای اشارهای به کار میروند. برای تشخیص درست، ابتدا هسته گروه اسمی را پیدا کنید و سپس وابسته پیشین آن را بررسی کنید. اگر واژهای با اشاره، اسم را مشخص کند، صفت اشاره است؛ اما اگر بهتنهایی جانشین اسم شود، نقش ضمیر اشاره دارد. شناخت این تفاوت در تحلیل دستور زبان فارسی و پاسخ دادن به پرسشهای امتحانی اهمیت دارد.