استعاره چیست؟ تعریف، انواع و روش تشخیص آن
آشنایی با استعاره، ارتباط آن با تشبیه، استعارهٔ مصرحه و مکنیه و روش شناسایی آن‌ها در شعر و نثر فارسی
چکیده:
استعاره یکی از آرایه‌های ادبی پرکاربرد در زبان فارسی است که در آن واژه یا عبارتی بر پایهٔ شباهت میان دو مفهوم، در معنایی غیرحقیقی به کار می‌رود. استعاره با تشبیه ارتباط نزدیکی دارد، اما برخلاف تشبیه معمولی، یکی از دو طرف تشبیه در آن حذف می‌شود. دو نوع مهم آن، استعارهٔ مصرحه و استعارهٔ مکنیه هستند. شناخت این آرایه به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا تصاویر ادبی را بهتر درک کنند، منظور نویسنده یا شاعر را دریابند و در پرسش‌های آرایه‌های ادبی، میان استعاره، تشبیه و دیگر کاربردهای مجازی تفاوت بگذارند.
استعاره و انواع اصلی آن
استعاره بر پایهٔ تشبیه:
در تشبیه، دو چیز را به دلیل داشتن ویژگی مشترک به یکدیگر مانند می‌کنیم. برای نمونه، در جملهٔ «علی مانند شیر شجاع است»، علی مشبّه، شیر مشبّه‌به، «مانند» ادات تشبیه و شجاعت وجه شبه است. اگر این جمله را به «علی شیر است» تغییر دهیم، همچنان تشبیه داریم؛ زیرا هر دو طرف تشبیه حضور دارند. اما در جملهٔ «شیر وارد میدان مسابقه شد»، اگر منظور از شیر، علیِ شجاع باشد، واژهٔ شیر استعاره است؛ زیرا نام انسان حذف شده و نام حیوان به جای او نشسته است.
استعارهٔ مصرحه:
در این نوع استعاره، مشبّه حذف می‌شود و مشبّه‌به در سخن باقی می‌ماند. برای مثال، در جملهٔ «ماه وارد کلاس شد»، اگر منظور دانش‌آموزی زیبارو باشد، «ماه» استعارهٔ مصرحه از آن دانش‌آموز است. در حقیقت، انسان به ماه تشبیه شده، اما نام انسان در عبارت نیامده است.
استعارهٔ مکنیه:
در استعارهٔ مکنیه، مشبّه حضور دارد، اما مشبّه‌به حذف می‌شود و یکی از ویژگی‌ها یا کارهای مخصوص آن به مشبّه نسبت داده می‌شود. برای نمونه، در جملهٔ «باد در گوش درختان نجوا کرد»، باد مانند انسانی تصور شده که توانایی نجوا کردن دارد. انسان ذکر نشده، اما رفتار انسانی به باد نسبت داده شده است.
| ویژگی | استعارهٔ مصرحه | استعارهٔ مکنیه |
|---|---|---|
| طرف حذف‌شده | مشبّه | مشبّه‌به |
| نشانهٔ اصلی | آمدن نام مشبّه‌به به جای مشبّه | نسبت دادن ویژگی مشبّه‌به به مشبّه |
| مثال | ستارهٔ کلاس پاسخ داد. | امید در دلم جوانه زد. |
| توضیح مثال | ستاره به جای دانش‌آموز برجسته آمده است. | امید به گیاهی تشبیه شده که جوانه می‌زند. |
نکتهٔ مهم:
در استعارهٔ مصرحه باید از معنای غیرحقیقی واژه مطمئن شویم. «شیر در جنگل زندگی می‌کند» استعاره نیست؛ اما «شیر تیم ما گل پیروزی را زد»، در صورتی که منظور بازیکنی شجاع باشد، استعارهٔ مصرحه دارد.
نقش استعاره در زیبایی و معنای متن
استعاره سبب می‌شود نویسنده به جای بیان مستقیم یک مفهوم، آن را به شکل تصویری در ذهن خواننده ایجاد کند. برای مثال، جملهٔ «دانش‌آموز پس از شکست دوباره امیدوار شد» خبری روشن است؛ اما «پس از شکست، چراغ امید در دل دانش‌آموز روشن شد» همان مفهوم را تصویری‌تر بیان می‌کند. در عبارت دوم، امید به چراغ تشبیه شده و روشن شدن چراغ به آن نسبت داده شده است.
یکی از کاربردهای مهم استعاره، جان‌بخشی به پدیده‌های بی‌جان است. وقتی می‌گوییم «خورشید به کوهستان لبخند زد»، خورشید مانند انسان در نظر گرفته شده است. این جمله هم استعارهٔ مکنیه دارد و هم نمونه‌ای از آرایهٔ تشخیص یا جان‌بخشی است؛ زیرا رفتار انسانی به پدیده‌ای غیرانسانی نسبت داده شده است.
برای تشخیص استعاره در پرسش‌های درسی، نخست معنای حقیقی واژه را در نظر بگیرید. سپس بررسی کنید آیا آن معنا با فضای جمله سازگار است یا خیر. اگر واژه معنایی غیرحقیقی دارد، شباهت میان دو مفهوم را پیدا کنید و مشخص کنید کدام طرف تشبیه در عبارت حضور دارد.
| عبارت | نوع بیان | دلیل |
|---|---|---|
| دوستم مانند کوه استوار است. | تشبیه | هر دو طرف تشبیه آشکارند. |
| کوهی در برابر مشکلات ایستاد. | استعارهٔ مصرحه | کوه به جای انسان استوار آمده است. |
| زندگی به من لبخند زد. | استعارهٔ مکنیه | زندگی مانند انسانی لبخندزننده تصور شده است. |
| کوه پوشیده از برف است. | معنای حقیقی | واژهٔ کوه در معنای اصلی خود به کار رفته است. |
پرسش‌های چالشی و اشتباهات رایج
پرسش اول: آیا هر جمله‌ای که ادات تشبیه ندارد، استعاره است؟
خیر. در جملهٔ «دوستم شیر است»، هر دو طرف تشبیه حضور دارند؛ بنابراین تشبیه بلیغ است، نه استعاره. حذف ادات تشبیه به‌تنهایی برای ایجاد استعاره کافی نیست.
پرسش دوم: آیا هر واژه‌ای که معنای غیرحقیقی دارد، استعاره محسوب می‌شود؟
خیر. استعاره بر رابطهٔ شباهت استوار است. برای نمونه، در جملهٔ «تمام کلاس خندید»، منظور دانش‌آموزان کلاس است. رابطهٔ مکان و افراد حاضر در آن، شباهت نیست؛ پس این کاربرد مجاز غیر استعاری است.
پرسش سوم: آیا آرایهٔ تشخیص همیشه با استعاره ارتباط دارد؟
در نمونه‌هایی مانند «ابر گریست»، ابر به انسان تشبیه شده و گریستن که رفتاری انسانی است به آن نسبت داده شده است؛ بنابراین هم تشخیص داریم و هم استعارهٔ مکنیه. بااین‌حال، این دو اصطلاح به دو جنبهٔ متفاوت از تصویر ادبی اشاره می‌کنند.
پرسش چهارم: چگونه بفهمیم «ماه» در یک جمله استعاره است یا معنای حقیقی دارد؟
باید به بافت جمله توجه کنیم. در «ماه در آسمان می‌درخشد»، معنای حقیقی مطرح است؛ اما در «ماه خانهٔ ما از راه رسید»، اگر منظور شخصی زیبارو باشد، ماه استعارهٔ مصرحه است. پس تشخیص درست به معنای موردنظر گوینده وابسته است.
مرور نهایی
استعاره یعنی به‌کارگیری واژه یا عبارت در معنایی غیرحقیقی بر پایهٔ شباهت. در استعارهٔ مصرحه، مشبّه حذف می‌شود و مشبّه‌به باقی می‌ماند؛ اما در استعارهٔ مکنیه، مشبّه حضور دارد و ویژگی مشبّه‌به حذف‌شده به آن نسبت داده می‌شود. برای پاسخ‌گویی دقیق به پرسش‌های ادبی، تنها به ظاهر واژه‌ها توجه نکنید؛ معنای جمله، رابطهٔ شباهت و طرف حذف‌شدهٔ تشبیه را نیز بررسی کنید.
