شیوه گردآوری اطلاعات
روشهای اصلی گردآوری اطلاعات
پژوهشگران برای گردآوری اطلاعات از راههای گوناگونی استفاده میکنند که هرکدام برای موقعیت خاصی مناسب است. این روشها را میتوان به دو دستهٔ کلی تقسیم کرد: روشهای مستقیم و روشهای غیرمستقیم. در روش مستقیم، پژوهشگر خودش با افراد گفتوگو میکند یا پدیدهها را مشاهده مینماید. در روش غیرمستقیم، از منابع نوشتهشده یا قبلاً گردآوریشده استفاده میشود.
| نام روش | توضیح مختصر | مثال ملموس |
|---|---|---|
| مشاهده | دیدن و ثبت دقیق رفتار یا پدیده | شمارش تعداد خودروهای عبوری از خیابان در یک ساعت |
| مصاحبه | پرسش و گفتوگوی رو در رو با افراد | پرسش از کتابدار دربارهٔ نحوهٔ جستجوی کتاب در کتابخانه |
| پرسشنامه | مجموعهای از پرسشهای کتبی برای پاسخدهی | پرسشنامهٔ نظرسنجی از همکلاسیها دربارهٔ تغذیهٔ سالم |
| کتابخانهای | استفاده از کتابها، مقالهها و اسناد نوشتهشده | مراجعه به کتابهای تاریخ برای نوشتن گزارش دربارهٔ یک رویداد قدیمی |
| آزمایش | انجام یک آزمون علمی در شرایط کنترلشده | اندازهگیری جوانهزدن دانهها در دماهای مختلف |
انتخاب هر یک از این روشها به پرسش پژوهش و امکانات در دسترس بستگی دارد. برای نمونه، اگر میخواهید بدانید دانشآموزان چه کتابهایی را بیشتر میخوانند، میتوانید از پرسشنامه استفاده کنید. اما اگر میخواهید بدانید یک پرنده در طبیعت چگونه لانه میسازد، روش مشاهده مناسبتر است.
چگونه روش درست را انتخاب کنیم؟
انتخاب شیوه گردآوری اطلاعات، یکی از مهمترین گامهای هر پژوهش است. برای انتخاب درست، باید به سه پرسش اصلی پاسخ دهید: چه اطلاعاتی نیاز دارید؟ از چه کسانی یا چه جاهایی میتوانید آن را به دست آورید؟ چقدر زمان و ابزار در اختیار دارید؟
گاه ممکن است یک پژوهشگر از چندین روش با هم استفاده کند. مثلاً برای پژوهشی دربارهٔ علت افت تحصیلی، میتواند ابتدا با روش کتابخانهای پیشینهٔ موضوع را مطالعه کند، سپس با روش مشاهده، رفتار دانشآموزان را در کلاس بررسی نماید و در نهایت با مصاحبه با معلمان، دیدگاه آنها را جویا شود. این کار به او کمک میکند تا اطلاعات جامعتری به دست آورد و از زاویههای گوناگون به مسئله نگاه کند.
یکی از اشتباهات رایج در میان دانشآموزان این است که بدون برنامهریزی، به سراغ جمعآوری اطلاعات میروند و پس از مدتی متوجه میشوند که اطلاعات بهدستآمده پاسخ پرسش آنها را نمیدهد. برای جلوگیری از این مشکل، همیشه پیش از شروع، یک طرح کوچک بنویسید که در آن مشخص کنید از چه روشی و از چه کسانی قرار است اطلاعات بگیرید.
پرسشهای چالشی
پرسش ۱: آیا میتوان از یک روش برای همهٔ پژوهشها استفاده کرد؟
خیر. هر روشی برای نوع خاصی از اطلاعات مناسب است. مثلاً اگر بخواهید نظر مردم دربارهٔ یک فیلم را بدانید، روش پرسشنامه مناسب است، اما اگر بخواهید واکنش آنها را هنگام تماشای فیلم ببینید، روش مشاهده بهتر جواب میدهد.
پرسش ۲: چه فرقی بین اطلاعات دست اول و دست دوم وجود دارد؟
اطلاعات دست اول، دادههایی هستند که خودتان مستقیماً جمعآوری میکنید، مانند نتیجهٔ یک آزمایش. اطلاعات دست دوم، دادههایی هستند که دیگران قبلاً جمعآوری کردهاند، مانند گزارش آبوهوای دیروز. اطلاعات دست اول معمولاً دقیقترند، اما جمعآوری آنها زمان بیشتری میبرد.
پرسش ۳: چرا باید چند روش مختلف را با هم به کار ببریم؟
چون هر روشی نقطهٔ قوت و ضعف خود را دارد. مثلاً پرسشنامه اطلاعات زیادی را سریع جمع میکند، اما ممکن است پاسخها سطحی باشند. مصاحبه پاسخهای عمیقتری میدهد، ولی زمانبر است. استفاده از چند روش باعث میشود اطلاعات کاملتر و قابلاعتمادتر شوند.
شیوه گردآوری اطلاعات، قلب هر پژوهش است. با انتخاب درست روش، میتوانید دادههای دقیق و مفیدی به دست آورید و به پرسشهای خود پاسخ دهید. همیشه به یاد داشته باشید که برنامهریزی پیش از شروع کار، از اتلاف وقت جلوگیری میکند و نتیجهٔ بهتری به همراه دارد. با تمرین و تجربه، کمکتر میشود که برای هر موضوعی بهترین روش را انتخاب کنید.
