جهتیابی با خورشید
حرکت خورشید و جهتهای اصلی
شاید شنیده باشید که خورشید از شرق برمیخیزد و به سمت غرب میرود. این گزاره درست است، ولی برای جهتیابی دقیق، باید بدانیم که جایگاه خورشید در آسمان در طول روز پیوسته تغییر میکند. در هنگام طلوع، خورشید دقیقاً در جهت شرق دیده میشود و هنگام غروب، در جهت غرب قرار میگیرد. با این دو نقطهٔ مشخص، بهراحتی میتوان خط شرقی-غربی را پیدا کرد و سپس عمود بر آن، جهتهای شمالی و جنوبی را تعیین نمود. اما اگر در میانهٔ روز باشیم و نتوانیم طلوع یا غروب را ببینیم، چه باید کرد؟
در این هنگام، سایهٔ اجسام به کمک ما میآید. زمانی که خورشید در آسمان جابهجا میشود، سایهٔ یک جسم عمودی (مانند یک چوب یا شاخهٔ درخت) نیز میچرخد. کوتاهترین سایه در طول روز، هنگامی رخ میدهد که خورشید در بالاترین نقطهٔ خود قرار دارد؛ یعنی در ظهر شرعی. در این لحظه در نیمکرهٔ شمالی، خورشید دقیقاً در جهت جنوب است و سایهٔ جسم به سمت شمال کشیده میشود. برعکس، در نیمکرهٔ جنوبی، این رابطه وارونه میشود. بنابراین، با دیدن کوتاهترین سایه، میتوان بهسرعت جنوب یا شمال را پیدا کرد.
| زمان | مکان خورشید | جهت سایه (نیمکره شمالی) |
|---|---|---|
| اول صبح | شرق | غرب |
| نزدیک ظهر | جنوب (در نیمکره شمالی) | شمال |
| عصر | غرب | شرق |
روش عملی با یک چوب و دو نشانه
یکی از سادهترین روشها برای جهتیابی در طبیعت، استفاده از یک چوب راست و مقداری صبر است. یک چوب به بلندی حدود 50 سانتیمتر را بهطور عمودی در زمین فرو کنید. جای نوک سایه را با یک سنگ کوچک علامت بگذارید. پس از گذشت حدود 15 تا 20 دقیقه، دوباره جای نوک سایه را علامت بزنید. حالا یک خط مستقیم بین این دو علامت بکشید. این خط، جهت شرقی-غربی را نشان میدهد: اولین علامت سایه، جهت غرب و علامت دوم (که سایه به سمت آن حرکت کرده)، جهت شرق را مشخص میکند. سپس با ایستادن بهگونهای که خط شرق-غرب را از چپ به راست نگاه کنید، شمال در مقابل شما و جنوب پشت سرتان خواهد بود. این روش حتی اگر ساعت در دسترس نباشد، بهخوبی کار میکند و تنها نیازمند کمی زمان و دقت است.
اما چرا این روش درست از آب درمیآید؟ چون خورشید در آسمان از شرق به سمت غرب حرکت میکند و سایهٔ چوب نیز بر خلاف آن، از غرب به سمت شرق میچرخد. بنابراین، با ثبت دو جایگاه برای نوک سایه، مسیر حرکت آن را به دست میآوریم و برعکس آن، مسیر خورشید را مییابیم. این یکی از جذابترین کاربردهای فیزیک نور و هندسه در زندگی روزمره است.
پرسشهای چالشبرانگیز
آیا در تمام طول سال، خورشید دقیقاً از مشرق طلوع میکند؟
خیر. تنها در دو روز اعتدال بهاری و پاییزی، خورشید از نقطهٔ دقیق شرق طلوع میکند. در دیگر روزها، نقطهٔ طلوع به سمت شمال یا جنوب شرقی جابهجا میشود؛ اما برای جهتیابی تقریبی، همواره شرق را مبدأ در نظر میگیریم.
چرا در روش چوبی، باید بین دو علامت فاصلهٔ زمانی بگذاریم؟
چون حرکت خورشید آهسته است و در کمتر از چند دقیقه، تغییر سایه قابل تشخیص نیست. با گذشت حدود 20 دقیقه، سایه به اندازهٔ کافی جابهجا میشود تا بتوان خط شرقی-غربی را با دقت رسم کرد. اگر این فاصله را بیشتر کنیم، دقت روش افزایش مییابد.
آیا در روزهای ابری و شب هم میتوان از این روش استفاده کرد؟
خیر، زیرا روشهای خورشیدی به سایه و نور مستقیم نیاز دارند. در شب، از ستارهٔ قطبی و در روزهای ابری، از قطبنما یا نشانههای طبیعی دیگر مانند خزهٔ درختان استفاده میکنیم. پس بهتر است چند روش جهتیابی را بلد باشیم تا در هر شرایطی بتوانیم راه خود را پیدا کنیم.
دستاوردهای این مقاله: دانستیم که خورشید مهمترین راهنمای طبیعی برای یافتن جهتهاست. با تماشای طلوع و غروب، شرق و غرب را مییابیم و با بررسی سایهٔ اجسام در میانهٔ روز، شمال و جنوب را تشخیص میدهیم. روش چوب و دو علامت، یک ابزار ساده و علمی برای سفرهای طبیعتگردی و فعالیتهای گروهی است. به خاطر داشته باشید که این روشها در نیمکرهٔ شمالی کاربرد دارند و در نیمکرهٔ جنوبی، برخی جهتها وارونه میشوند. با تمرین و تکرار، میتوانید بدون نیاز به قطبنما، مسیر خود را پیدا کنید و از شگفتیهای آسمان لذت ببرید.
