نقشهای اجتماعی؛ ارتباطی فراتر از دوستی
نقش اجتماعی یعنی چه و چه روابطی میسازد؟
هر کدام از ما در طول روز نقشهای گوناگونی داریم. مثلاً وقتی در کلاس درس هستیم، نقش «دانشآموز» را داریم. در این نقش، از ما انتظار میرود که گوش دهیم، تکالیفمان را انجام دهیم و به معلم احترام بگذاریم. در مقابل، معلم هم نقش خود را دارد که شامل آموزش دادن، راهنمایی کردن و ارزشیابی از کار ماست. این دو نقش، رابطهٔ مشخصی را بین ما و معلم ایجاد میکند که بر پایهٔ آموزش و یادگیری است. به این نوع رابطه، «رابطهٔ مبتنی بر نقش اجتماعی» میگوییم. در این روابط، کارهایی که هرکس باید انجام دهد، از پیش تعیین شدهاند و همه آنها را میدانند. برای نمونه، رابطهٔ خریدار و فروشنده در یک مغازه را در نظر بگیرید. خریدار نقش دارد که پول را بدهد و کالای مورد نظرش را بگیرد و فروشنده هم وظیفه دارد کالای سالم و با قیمت مناسب ارائه دهد. این یک رابطهٔ نقشمحور است که اگر هرکسی درست عمل کند، همه از آن سود میبرند. به عبارت دیگر، این روابط به نظم و پیشبینیپذیری جامعه کمک میکنند.حقوق و مسئولیتها؛ دو روی یک سکه
یکی از مهمترین بخشهای روابط نقشمحور، مفهوم «حقوق» و «مسئولیت» است. حقوق، امتیازها و انتظاراتی است که یک فرد به خاطر نقشی که دارد، از دیگران دارد. مسئولیت هم وظایفی است که او باید برای دیگران انجام دهد. برای درک بهتر، به یک خانواده نگاه کنیم. پدر و مادر نقش والدین را دارند. آنها مسئولیت دارند که خوراک، پوشاک، آموزش و امنیت فرزندانشان را فراهم کنند. از سوی دیگر، فرزندان هم مسئولیت دارند که به پدر و مادر احترام بگذارند و در کارهای خانه کمک کنند. این حقوق و مسئولیتها، رابطهٔ خانوادگی را شفاف و منظم میکند. در مدرسه هم معلم حق دارد که از دانشآموزانش انتظار نظم و تلاش داشته باشد و دانشآموز هم حق دارد که از معلم خود آموزش خوب و منصفانه دریافت کند. پس هر نقشی با خودش یک بستهٔ کامل از حقوق و مسئولیتها را به همراه میآورد. وقتی این تعادل برقرار باشد، همه میتوانند به خوبی کنار هم زندگی کنند و کارها به خوبی پیش میرود. اگر کسی فقط به حقوق خود فکر کند و مسئولیتهایش را نادیده بگیرد، رابطه دچار مشکل میشود. مثلاً اگر یک دانشآموز انتظار نمرهٔ خوب داشته باشد، اما درس نخواند، در واقع حق معلم را برای داشتن دانشآموز کوشا ادا نکرده است.| نقش | حقوق (انتظار از دیگران) | مسئولیتها (وظایف من) |
|---|---|---|
| دانشآموز | آموزش خوب، نمرهٔ منصفانه، احترام | درس خواندن، انجام تکلیف، رعایت نظم |
| فرزند | محبت، خوراک و پوشاک، امنیت | احترام به والدین، کمک در خانه، گوش دادن |
| خریدار | کالای سالم، قیمت مناسب، برخورد خوب | پرداخت پول، رعایت حق فروشنده |
پرسشهای چالشی در مورد نقشها
خیر، این دو نقش کاملاً جدا هستند و هرکدام حقوق و وظایف مخصوص خود را دارند. در مدرسه، شما یک دانشآموز هستید و با معلم و همکلاسیها ارتباط نقشمحور دارید. اما در خانه، شما فرزند هستید و با پدر و مادرتان رابطهٔ متفاوتی دارید. اینکه بتوانید این نقشها را از هم تشخیص دهید و متناسب با هرکدام رفتار کنید، نشانهٔ بلوغ اجتماعی شماست.
خیر. حتی اگر طرف مقابل نقش خود را درست انجام ندهد، شما همچنان مسئولیت دارید که در چارچوب نقش خود رفتار کنید. وظیفهٔ شما به عنوان خریدار، اعلام مشکل به شکلی محترمانه یا ترک کردن آنجا است، نه پاسخ دادن با بیاحترامی. پایبندی به وظایف خودتان، شما را فردی مسئول نشان میدهد و به حل مشکل کمک میکند.
همهٔ نقشها برای چرخیدن درست جامعه لازم هستند. نقش یک کارگر ساختمان به اندازهٔ نقش یک مهندس یا یک پزشک مهم است، زیرا هرکدام بخشی از نیازهای جامعه را برآورده میکنند. تفاوت در نقشها، به معنای کماهمیتتر بودن یا بهتر بودن نیست؛ بلکه یعنی هرکس در جایگاه خود، کاری را انجام میدهد که دیگری نمیتواند انجام دهد و به این ترتیب، همه به هم وابسته میشوند.
درک روابط مبتنی بر نقش اجتماعی به ما کمک میکند تا در موقعیتهای مختلف، بهترین رفتار را داشته باشیم. وقتی بدانیم به عنوان دانشآموز، فرزند، خریدار یا شهروند چه وظایفی داریم و چه انتظاراتی میتوانیم داشته باشیم، کمتر دچار سردرگمی و ناراحتی میشویم. این روابط مانند یک چهارچوب، زندگی اجتماعی ما را منظم و قابلپیشبینی میسازند. با شناخت درست این نقشها، هم از حقوق خود دفاع میکنیم و هم به دیگران کمک میکنیم تا وظایفشان را به خوبی انجام دهند. این یکی از کلیدهای اصلی زندگی موفق در جامعه است.