ابزارهای صوتی؛ از حنجره تا قوپوز
منابع انسانی و غیرانسانی تولید صوت
تولید صوت به دو دستهٔ کلی تقسیم میشود: منابع انسانی که همان دستگاه گفتاری انسان است و منابع غیرانسانی که شامل سازها و ابزارهای گوناگون میشود. در منابع انسانی، حنجره نقش اصلی را دارد. هوایی که از ششها بیرون میآید، با عبور از تارهای صوتی، آنها را به لرزه درمیآورد و صدای پایه را میسازد. سپس زبان، لبها، دندانها و کام، این صدای پایه را به آواهای گوناگون تبدیل میکنند.
در مقابل، سازها نمونههای برجستهٔ منابع غیرانسانی هستند. برای نمونه، دوتار یک ساز زهی است که با کشیده شدن و رها شدن زخمه بر روی سیمهای آن، صوت تولید میشود. نی یک ساز بادی است که با دمیدن هوا در آن و لرزش هوای درون نی، صدای خاصی پدید میآید. سرنا هم از خانوادهٔ سازهای بادی است، اما صدای زیر و رساتری نسبت به نی دارد. دهل یک ساز کوبهای است که با ضربهٔ چوب بر روی پوست کشیده شده روی آن، صدای بم و کلفتی تولید میکند. قوپوز نیز یک ساز زهی و زخمهای است که در مناطق مختلف ایران با شکلهای گوناگون دیده میشود.
| نام ساز | دستهٔ ساز | شیوهٔ تولید صوت |
|---|---|---|
| دوتار | زهی، زخمهای | لرزش سیم با ضربهٔ زخمه |
| نی | بادی | دمیدن هوا و لرزش ستون هوا |
| سرنا | بادی | دمیدن هوا و لرزش زبانهٔ نی |
| دهل | کوبهای، پوستصدا | ضربه بر پوست و لرزش آن |
| قوپوز | زهی، زخمهای | لرزش سیم با ضربه یا کشیدن زخمه |
تفاوت ویژگیهای صوتی در منابع گوناگون
یکی از جالبترین نکات این است که هر منبع صوتی، صدای منحصربهفردی دارد که به دلیل تفاوت در شیوهٔ تولید است. در حنجرهٔ انسان، با تغییر کشش تارهای صوتی و جایگاه زبان و لبها، میتوانیم صداهای بیشماری از زیر تا بم و از نرم تا بلند تولید کنیم. این توانایی به ما امکان گفتگو، آوازخواندن و حتی تقلید صدای سازها را میدهد.
در سازها نیز هرکدام ویژگی خاصی دارند. برای نمونه، صدای دوتار گرم و نرم است و در موسیقی نواحی خراسان کاربرد زیادی دارد. صدای نی، غمگین و روحنواز است و در موسیقی عرفانی جایگاه ویژهای دارد. سرنا صدایی شاد و رسا دارد و در جشنها و مراسم عروسی بسیار به کار میرود. دهل با صدای بم خود، ضرباهنگ اصلی بسیاری از رقصهای آیینی را میسازد و قوپوز نیز که در میان ترکمنها و کردها رواج دارد، صدایی حماسی و پرشور دارد. این تفاوتها به دلیل جنس ساز، شکل آن، اندازهٔ حفرهٔ صوتی و جنس سیم یا پوست آن است.
پرسش و پاسخ دربارهٔ ابزارهای صوتی
آیا صدای انسان را نیز میتوان یک ساز به حساب آورد؟
بله، در بسیاری از کتابهای موسیقی از حنجره به عنوان «ساز طبیعی» یا «ساز انسانی» یاد میشود. زیرا دقیقاً مانند یک ساز بادی عمل میکند: هوا از ششها عبور میکند، تارهای صوتی را به لرزه درمیآورد و حفرههای دهان و بینی مانند جعبهٔ تشدیدکنندهٔ صوت عمل میکنند.
چرا صدای نی با سرنا فرق دارد، با اینکه هر دو بادی هستند؟
چون در نی، خود لولهٔ نی مستقیماً به لرزه درمیآید و صدای تولید میکند، ولی در سرنا یک زبانهٔ نازک (نیزبان) وجود دارد که با هوا به لرزه درمیآید و صدای زیرتر و تیزتری میسازد. همچنین شکل و اندازهٔ لوله و جنس آن نیز در تفاوت صدا مؤثر است.
آیا میتوان با یک ساز، صدای ساز دیگر را تولید کرد؟
خیر، هر ساز به دلیل ساختار فیزیکی منحصربهفرد خود، صدای ویژهای دارد. البته برخی سازهای الکترونیکی میتوانند صدای سازهای دیگر را شبیهسازی کنند، اما این کار با تغییر امواج صوتی انجام میشود و صدای اصلی ساز نیست. به هر حال، هر منبع صوتی هویت صوتی خودش را دارد.
در این مقاله با دو دستهٔ اصلی منابع تولید صوت آشنا شدیم: منابع انسانی که حنجره و اندامهای گفتاری هستند و منابع غیرانسانی که سازهایی مانند دوتار، نی، سرنا، دهل و قوپوز را شامل میشوند. هرکدام از این منابع، شیوهٔ تولید و ویژگیهای صوتی خاص خود را دارند و تفاوت آنها به جنس، شکل، اندازه و روش لرزش برمیگردد. درک این تفاوتها به ما کمک میکند تا بهتر موسیقی و آواهای پیرامون خود را بشناسیم و از تنوع صداها لذت ببریم.
