گونههای قلمدان و جعبه
آشنایی با قلمدانهای کاغذی، چوبی، خام، جعبه روغنی و جعبه زیرلاکی و کاربرد هر یک
قلمدان و جعبه از مهمترین وسایل نگهداری ابزارهای نوشتن و هنرهای سنتی بودهاند. این وسایل در گذشته برای نگهداری قلم، دوات، قلمتراش و دیگر ابزارهای خوشنویسی ساخته میشدند و هر کدام با توجه به جنس، روش ساخت و شیوه تزیین، ویژگیهای متفاوتی داشتند. قلمدان کاغذی، قلمدان چوبی، قلمدان خام، جعبه روغنی و جعبه زیرلاکی نمونههایی از این آثار هستند که علاوه بر محافظت از وسایل، ارزش هنری نیز دارند. شناخت تفاوت این گونهها به دانشآموزان کمک میکند تا با بخشی از هنرهای سنتی و شیوههای ساخت وسایل کاربردی در گذشته آشنا شوند.
نکته: همه قلمدانها فقط برای زیبایی ساخته نمیشدند؛ مهمترین وظیفه آنها محافظت از ابزار نوشتن در برابر گردوغبار، رطوبت و آسیب بود.
آشنایی با مهمترین گونهها
| گونه | جنس یا ویژگی | کاربرد |
|---|---|---|
| قلمدان کاغذی | ساختهشده از لایههای کاغذ و مقوا | سبک، مناسب برای نقاشی و تزیین |
| قلمدان چوبی | ساختهشده از چوب | استحکام بیشتر و دوام بالا |
| قلمدان خام | بدون رنگ و نقش نهایی | آماده برای رنگآمیزی و تزیین |
| جعبه روغنی | دارای پوشش محافظ روغنی | مقاومت بیشتر در برابر رطوبت و فرسایش |
| جعبه زیرلاکی | دارای نقاشی و پوشش محافظ | ترکیب کاربرد و زیبایی هنری |
قلمدان کاغذی معمولاً با چسباندن چندین لایه کاغذ و مقوا ساخته میشد. این روش باعث میشد بدنه سبک اما نسبتاً محکم باشد. پس از آماده شدن سطح، هنرمند آن را رنگ میکرد و نقشهایی مانند گل و بوته یا منظره روی آن میکشید. در پایان نیز پوشش محافظ روی آن قرار میگرفت.
قلمدان چوبی از چوبهای مناسب ساخته میشد. این نوع قلمدان در برابر ضربه مقاومت بیشتری داشت و برای استفاده روزانه مناسب بود. بعضی از آنها ساده بودند و برخی دیگر با کندهکاری، رنگآمیزی یا نقاشی تزیین میشدند.
قلمدان خام به قلمدانی گفته میشود که هنوز مرحله تزیین آن کامل نشده است. هنرمند ابتدا شکل اصلی را میسازد و سپس سطح آن را برای نقاشی، رنگ یا پوشش محافظ آماده میکند. این مرحله مانند زمانی است که یک دانشآموز ابتدا طرح اولیه نقاشی خود را میکشد و بعد رنگآمیزی را آغاز میکند.
جعبه روغنی و جعبه زیرلاکی از نمونههای ارزشمند هنر سنتی هستند. در جعبه روغنی، چند لایه پوشش محافظ روی سطح قرار میگیرد تا نقشها در برابر رطوبت، گردوغبار و خراش مقاومتر شوند. در جعبه زیرلاکی نیز ابتدا نقاشی اجرا میشود و سپس با پوشش شفاف محافظ پوشانده میشود تا هم درخشندگی بیشتری پیدا کند و هم دوام آن افزایش یابد.
کاربرد و اهمیت این گونهها
هر نوع قلمدان و جعبه با هدف مشخصی ساخته میشد. برخی بیشتر برای استفاده روزانه مناسب بودند و برخی دیگر ارزش هنری بیشتری داشتند. خوشنویسان معمولاً ابزارهای خود را در قلمدان قرار میدادند تا هنگام جابهجایی آسیب نبینند. اگر قلم نی خم میشد یا نوک آن ضربه میدید، نوشتن دشوار میشد؛ بنابراین نگهداری درست اهمیت زیادی داشت.
این آثار نشان میدهند که در گذشته، مردم به وسایل کاربردی نیز توجه هنری داشتند. حتی یک جعبه ساده میتوانست با نقاشی، رنگآمیزی و پرداخت مناسب به اثری زیبا تبدیل شود. به همین دلیل بسیاری از قلمدانهای قدیمی امروزه علاوه بر ارزش کاربردی، ارزش فرهنگی و هنری نیز دارند.
در کلاس هنر نیز میتوان نمونهای ساده از این روش را مشاهده کرد. برای مثال، اگر دانشآموزان با مقوا یک جعبه بسازند، سپس آن را رنگآمیزی و با نقشهای سنتی تزیین کنند، در حقیقت بخشی از شیوه ساخت قلمدانهای سنتی را تجربه کردهاند. البته در آموزش مدرسه از مواد ساده و بیخطر استفاده میشود.
| ویژگی | نمونه مناسب |
|---|---|
| سبکی | قلمدان کاغذی |
| استحکام | قلمدان چوبی |
| آمادگی برای تزیین | قلمدان خام |
| دوام و زیبایی همزمان | جعبه روغنی و جعبه زیرلاکی |
پرسشهای مهم
پرسش: آیا قلمدان کاغذی همیشه ضعیفتر از قلمدان چوبی است؟
پاسخ: خیر. اگر لایههای کاغذ بهدرستی ساخته و پوشش محافظ روی آن اجرا شود، استحکام مناسبی خواهد داشت؛ هرچند معمولاً چوب در برابر ضربه مقاومتر است.
پاسخ: خیر. اگر لایههای کاغذ بهدرستی ساخته و پوشش محافظ روی آن اجرا شود، استحکام مناسبی خواهد داشت؛ هرچند معمولاً چوب در برابر ضربه مقاومتر است.
پرسش: آیا قلمدان خام وسیلهای ناقص است؟
پاسخ: خیر. قلمدان خام مرحلهای از فرایند ساخت است و پس از آن، رنگآمیزی و تزیین انجام میشود.
پاسخ: خیر. قلمدان خام مرحلهای از فرایند ساخت است و پس از آن، رنگآمیزی و تزیین انجام میشود.
پرسش: تفاوت جعبه روغنی و جعبه زیرلاکی چیست؟
پاسخ: هر دو پوشش محافظ دارند، اما در جعبه زیرلاکی معمولاً نقاشی هنری زیر پوشش قرار میگیرد و این موضوع ارزش هنری آن را بیشتر میکند.
پاسخ: هر دو پوشش محافظ دارند، اما در جعبه زیرلاکی معمولاً نقاشی هنری زیر پوشش قرار میگیرد و این موضوع ارزش هنری آن را بیشتر میکند.
پرسش: چرا هنرمندان برای یک جعبه ساده اینهمه زمان صرف میکردند؟
پاسخ: زیرا این جعبهها هم وسیلهای کاربردی بودند و هم اثری هنری که میتوانست سالها مورد استفاده قرار گیرد.
پاسخ: زیرا این جعبهها هم وسیلهای کاربردی بودند و هم اثری هنری که میتوانست سالها مورد استفاده قرار گیرد.
گونههای مختلف قلمدان و جعبه نشان میدهند که در هنر سنتی، کاربرد و زیبایی در کنار یکدیگر اهمیت داشتهاند. قلمدان کاغذی، قلمدان چوبی، قلمدان خام، جعبه روغنی و جعبه زیرلاکی هر کدام ویژگیها و کاربردهای خاص خود را دارند. شناخت این آثار به دانشآموزان کمک میکند تا ارزش هنرهای سنتی، دقت هنرمندان و اهمیت نگهداری از ابزارهای نوشتن را بهتر درک کنند و بدانند که حتی وسایل روزمره نیز میتوانند با هنر و مهارت به آثاری ماندگار تبدیل شوند.