همه‌پرسی تعیین نظام سیاسی؛ فروردین ۱۳۵۸
کمتر از دو ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مردم ایران در روزهای دهم و یازدهم فروردین ماه سال ۱۳۵۸، با حضور در پای صندوق‌های رأی، سرنوشت سیاسی کشور خود را تعیین کردند. این همه‌پرسی که برای انتخاب نوع نظام سیاسی برگزار شد، با استقبال گستردهٔ مردم روبرو گردید و سرانجام نظام «جمهوری اسلامی» با رأی قریب به اتفاق شرکت‌کنندگان به عنوان نظام نهایی ایران انتخاب گردید. این رویداد مهم، نقطهٔ عطفی در تاریخ ایران محسوب می‌شود که در آن مردم مستقیماً دربارهٔ آیندهٔ حکومت خود تصمیم گرفتند .
چرا همه‌پرسی برگزار شد و چگونه بود؟
پس از پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷، مردم و بسیاری از گروه‌های سیاسی به دنبال برپایی یک نظام تازه به جای رژیم سابق شاهنشاهی بودند. برای اینکه این انتخاب با نظر مستقیم مردم انجام شود، برگزاری یک همه‌پرسی عمومی بهترین راه به نظر می‌رسید. در این روش، هر کس می‌توانست با رأی خود، نظر نهایی‌اش را دربارهٔ نوع حکومت آینده اعلام کند. پیشنهاد برگزاری این همه‌پرسی از سوی امام خمینی (ره) مطرح شد و دولت موقت نیز آن را اجرایی کرد.
برگه‌های رأی که در اختیار مردم قرار می‌گرفت، بسیار ساده و جالب بود. این برگه دو قسمت داشت: یک قسمت سبز رنگ با عبارت «آری» و یک قسمت قرمز رنگ با عبارت «نه». مردم باید بخش مورد نظر خود را جدا می‌کردند و در صندوق می‌انداختند. جالب اینجاست که روی برگه نوشته شده بود که رأی‌دهندگان برای نظام «جمهوری اسلامی» رأی می‌دهند، اما اگر کسی نظر دیگری داشت، می‌توانست نوع حکومت مورد نظرش را روی برگه بنویسد .
نتیجهٔ تاریخی و روز جمهوری اسلامی
همه‌پرسی در روزهای دهم و یازدهم فروردین برگزار شد و خیلی زود، یعنی در روز دوازدهم فروردین، نتیجهٔ آن اعلام گردید. بر اساس اعلام دولت موقت، حدود ۸۹ درصد از افرادی که حق رأی داشتند، در این همه‌پرسی شرکت کردند که نشان از استقبال بسیار بالای مردم داشت. از میان همهٔ رأی‌های داده شده، بیش از ۹۹ درصد به گزینهٔ «آری» یعنی نظام «جمهوری اسلامی» رأی مثبت دادند .
با اعلام این نتیجه، امام خمینی (ره) روز دوازدهم فروردین را «روز جمهوری اسلامی» نامیدند و این روز در تقویم رسمی کشور به عنوان یک تعطیل رسمی و روز ملی ثبت شده است. این روز، یادآور لحظه‌ای است که مردم با رأی خود، نظامی را پایه‌گذاری کردند که هم جنبهٔ اسلامی و هم جنبهٔ مردمی (جمهوری) داشت. در واقع، عنوان «جمهوری اسلامی» به این معنا بود که حکومت جدید هم بر پایهٔ اصول دین اسلام استوار است و هم اینکه مردم در تعیین سرنوشت خود نقش اصلی را دارند .
| نتیجهٔ کلی | درصد و تعداد |
|---|---|
| میزان مشارکت | حدود ۸۹ درصد از واجدان شرایط |
| رأی‌های مثبت (آری) | بیش از ۹۹ درصد (حدود ۲۰ میلیون و ۲۸۶ هزار نفر) |
| رأی‌های منفی (نه) | کمتر از ۱ درصد (حدود ۱۵۳ هزار نفر) |
پرسش‌های کلیدی دربارهٔ این رویداد تاریخی
چرا به این رأی‌گیری «همه‌پرسی» می‌گویند و با انتخابات فرق دارد؟
در انتخابات، مردم معمولاً به یک یا چند نفر برای یک جایگاه خاص رأی می‌دهند، مثل انتخاب رئیس‌جمهور یا نمایندهٔ مجلس. اما در یک همه‌پرسی، از مردم خواسته می‌شود که مستقیماً دربارهٔ یک موضوع کلی و مهم برای کل کشور نظر بدهند. در این همه‌پرسی، موضوع تعیین نوع نظام سیاسی (حکومت) برای تمام ایران بود و هر رأی‌دهنده با انتخاب «آری» یا «نه» در این تصمیم بزرگ نقش داشت.
آیا کسانی که به «جمهوری اسلامی» رأی ندادند، می‌توانستند نظر دیگری بدهند؟
بله. در برگهٔ رأی این فرصت وجود داشت که اگر کسی با «جمهوری اسلامی» موافق نبود، می‌توانست نوع حکومت مورد نظرش را روی برگه بنویسد. با این حال، اکثریت بسیار زیادی از مردم با انتخاب «آری» موافقت خود را با این نظام اعلام کردند. همچنین اعلام شده بود که در صورت رأی نیاوردن «جمهوری اسلامی»، دولت موقت گزینهٔ دیگری را برای همه‌پرسی بعدی پیشنهاد می‌کرد .
نتیجهٔ این همه‌پرسی چه تأثیری بر زندگی مردم گذاشت؟
این همه‌پرسی باعث شد که نظام جدید با پشتوانهٔ رأی مردم شروع به کار کند. این یعنی بسیاری از برنامه‌ها و قوانین بعدی کشور، بر اساس همین نظام «جمهوری اسلامی» که مردم به آن رأی داده بودند، شکل گرفت. برای نمونه، پس از آن، قانون اساسی نوشته شد و نهادهای مختلفی مثل مجلس خبرگان و مجلس شورای اسلامی بر اساس همین نظام شکل گرفتند تا کشور را اداره کنند.
همه‌پرسی دوازدهم فروردین ۱۳۵۸، نقطهٔ عطفی در تاریخ ایران بود که در آن مردم با حضور پرشور خود، نشان دادند که خواهان یک نظام تازه بر پایهٔ ارزش‌های اسلامی و مردمسالاری هستند. این رویداد، الگویی از یک تصمیم‌گیری بزرگ ملی را به نمایش گذاشت و مسیر آیندهٔ کشور را برای سال‌های بعد مشخص نمود. به یادآوری این روز، هر ساله در تقویم ایران، روز «جمهوری اسلامی» گرامی داشته می‌شود .
