قیام ۲۹ بهمن تبریز؛ فریادی که خاموشی را شکست
۱. از قم تا تبریز؛ داستان یک فریاد
برای اینکه بفهمیم چرا تبریز به خیابان آمد، باید نگاهی به چند روز پیش از آن بیندازیم. در ۱۹ دی ۱۳۵۶، مردم شهر قم در اعتراض به یک مقالهٔ توهینآمیز در روزنامه اطلاعات، به خیابان ریختند . این مقاله به مقدسات و امام خمینی (ره) اهانت کرده بود. در این تظاهرات، مأموران رژیم شاه به روی مردم آتش گشودند و عدهای به شهادت رسیدند .
اما این پایان ماجرا نبود. در فرهنگ ما، مراسم چهلم برای شهدا اهمیت ویژهای دارد. در تاریخ، مراسم چهلمها جایی است که خاطره شهدا زنده نگه داشته میشود و به حرکت ادامه میدهد. روحانیون و مردم تبریز، به رهبری آیتالله قاضی طباطبایی، تصمیم گرفتند که آیین چهلم شهدای قم را با شکوه برگزار کنند .
دعوت به قیام: آنها با پخش اعلامیهای که به امضای ۱۱ تن از علما رسیده بود، از مردم برای شرکت در مراسم چهلم در مسجد «قزللی» (یا حاج یوسف) دعوت کردند . قرار بود این مراسم در روز ۲۹ بهمن برگزار شود. اما ماجرا به گونهای دیگر رقم خورد.
۲. انفجار خشم؛ از مسجد تا خیابان
همهچیز از یک توهین شروع شد. صبح روز ۲۹ بهمن، مردم گرداگرد مسجد قزللی جمع شدند، اما با کمال تعجب دیدند که در مسجد بسته است. در این هنگام، «سرگرد حقشناس»، رئیس کلانتری بازار، به همراه مأمورانش سر رسید و به مردم دستور داد پراکنده شوند .
او نه تنها اجازه نداد در مسجد باز شود، بلکه با توهین، مسجد را «طویله» خطاب کرد! این توهین بزرگ، خشم مردم را برانگیخت. در همین حین، دانشجوی جوانی به نام «محمد تجلّا» به اعتراض برخاست. سرگرد حقشناس بیدرنگ با اسلحه به سوی او شلیک کرد و محمد تجلا، اولین شهید این قیام، به خاک افتاد .
شعلهور شدن آتش: با این اتفاق، کار از کنترل خارج شد. مردم خشمگین، جنازه شهید تجلا را بر دست گرفتند و راهپیمایی خود را آغاز کردند. به زودی، موج خشم تمام شهر را فرا گرفت و قیامی خودجوش شکل گرفت .
این قیام چند ویژگی بسیار مهم داشت:
- برای نخستین بار، شعار «مرگ بر شاه» در خیابانها سر داده شد .
- ارتش رژیم برای سرکوب، از تانک و نفربر استفاده کرد که نشان از عمق و گستردگی قیام داشت .
- مردم، ساختمانهای نمادین رژیم مانند حزب رستاخیز و مراکز فساد را به آتش کشیدند تا نفرت خود را از حکومت نشان دهند .
- دانشجویان و بازاریان با هم متحد شدند و حرکت را به یک اعتراض فراگیر تبدیل کردند .
در این روز، بسیاری از مردم شهر کنترل اوضاع را به دست گرفتند و شهر برای ساعاتی در اختیار معترضان بود؛ اتفاقی که تا پیش از آن سابقه نداشت .
| ویژگی | قیام ۱۹ دی قم | قیام ۲۹ بهمن تبریز |
|---|---|---|
| دلیل | توهین به امام خمینی (ره) در روزنامه | مراسم چهلم شهدای قم و توهین به مسجد |
| شعار اصلی | اعتراض به مقاله | برای نخستین بار «مرگ بر شاه» |
| گستره | محدود به شهر قم | گسترده و سراسری شدن انقلاب |
| نتیجه | شهادت جمعی از مردم | آغاز زنجیره قیامهای چهلم و پیروزی انقلاب |
۳. پرسشهای کلیدی؛ ابهامهای یک قیام
۱. آیا مردم تبریز از قبل برنامهریزی کرده بودند که قیام کنند؟
برنامه اصلی، فقط برگزاری یک مراسم مذهبی در مسجد بود. اما بسته شدن در مسجد، توهین مأموران و سپس شهادت محمد تجلا، جرقهای بود که خشم انباشته شده مردم را به یک انفجار بزرگ تبدیل کرد. این حرکت بیشتر از آنکه برنامهریزی شده باشد، خودجوش و واکنشی بود .
۲. چرا رژیم شاه اینقدر از قیام تبریز ترسید؟
چون برای اولین بار، خط قرمزها شکسته شد. شعار «مرگ بر شاه» رسماً در خیابانها طنینانداز شد و ارتش مجبور شد با تمام قدرت وارد عمل شود. قیام تبریز نشان داد که رژیم دیگر نمیتواند با زور و تهدید، مردم را کنترل کند. این یک هشدار جدی برای حکومت بود .
۳. چه ارتباطی بین قیام تبریز و پیروزی انقلاب وجود دارد؟
قیام تبریز، به حرکتهای اعتراضی شکل «زنجیرهای» داد. پس از آن، هر چهل روز یک بار، مردم شهرهای دیگر مانند یزد، شیراز و اصفهان به یاد شهدای قبلی قیام میکردند . این سنت «چهلمها» باعث شد که حرکت انقلابی خاموش نشود و به سراسر کشور کشیده شود تا نهایتاً به پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ انجامید.
حرف آخر:
قیام ۲۹ بهمن تبریز، فقط یک تظاهرات نبود؛ یک نقطه عطف بود. این قیام نشان داد که عزت و غیرت دینی و اتحاد مردم میتواند بزرگترین حکومتها را به چالش بکشد. مردم تبریز با هوشیاری خود، اجازه ندادند خون شهدای قم پایمال شود و با این کار، صفحه جدیدی در تاریخ انقلاب اسلامی گشودند. امروز، یاد و خاطره این قیام، همچنان الهامبخش کسانی است که در راه آزادی و عدالت گام برمیدارند .