کنسرسیوم نفتی؛ وقتی نفت ایران در دست شرکتهای خارجی افتاد
کنسرسیوم نفتی چه بود و چرا به وجود آمد؟
پیش از کودتای ۲۸ مرداد، صنعت نفت ایران توسط دولت ملی شده بود. اما پس از آن کودتا، دولت جدید با شرکتهای بزرگ نفتی خارجی به توافق رسید و گروهی به نام کنسرسیوم تشکیل شد. این کنسرسیوم، مانند گروهی از همکلاسیها که تصمیم میگیرند یک پروژهٔ بزرگ علمی را با هم انجام دهند، اما این بار نقش مدیر پروژه را به عهده داشتند. تفاوت در این بود که این گروه از بیرون از مدرسه آمده بودند و تمام اختیارات پروژه را به دست گرفته بودند.
این کنسرسیوم شامل چند شرکت بزرگ نفتی از کشورهای گوناگون بود. آنها مسئولیت یافتند که نفت ایران را کشف کنند، از زیر زمین بیرون بیاورند و سپس آن را به کشورهای دیگر بفروشند. در ازای این کار، سهم بزرگی از درآمد نفت را به خود اختصاص میدادند و تنها بخش کوچکی از پول به خزانهٔ ایران میرسید. این اتفاق مانند این بود که دانشآموزی یک نقاشی زیبا بکشد، اما دیگری آن را ببرد و به نام خودش بفروشد و فقط یک جایزهٔ کوچک به نقاش بدهد.
این موضوع چه ارتباطی با زندگی روزمرهٔ ما دارد؟
شاید فکر کنید نفت با زندگی روزمرهٔ شما ارتباطی ندارد، اما این طور نیست. وقتی با اتومبیل به مدرسه میروید، یا وقتی کیف و کتابهای پلاستیکی خود را نگاه میکنید، همه از نفت ساخته شدهاند. وقتی کنسرسیوم نفت ایران را با قیمت پایین میفروخت، درآمد کشور کم میشد و پول کمتری برای ساختن مدرسه، جاده یا بیمارستان باقی میماند. همچنین قیمت بنزین و دیگر فراوردههای نفتی در داخل کشور تحت تأثیر تصمیمهای این گروه خارجی قرار میگرفت.
برای نمونه، تصور کنید که مدیریت خواربار فروشی محلهٔ شما به دست فردی بیگانه بیفتد که غذاها را با قیمت بالا بفروشد و سودش را به جای دیگری ببرد. آن وقت مردم محله باید پول بیشتری بپردازند و فروشندهٔ اصلی (که صاحب فروشگاه است) سود چندانی نمیبرد. کنسرسیوم نفتی دقیقاً چنین کاری با نفت ایران میکرد.
سه پرسش و پاسخ چالشی دربارهٔ کنسرسیوم
چرا دولت ایران اجازه داد کنسرسیوم نفت را در دست بگیرد؟
پاسخدولت وقت ایران پس از کودتا با فشارهای زیادی از سوی کشورهای خارجی روبرو بود. آنها تهدید کرده بودند که اگر ایران کنترل نفت را به آنها نسپارد، هیچ کشوری نفت ایران را نخواهد خرید. بنابراین دولت ناچار شد برای فروش نفت و دریافت درآمد، با کنسرسیوم همکاری کند. این مانند این است که در بازی فوتبال، داور به نفع تیم حریف سوت بزند و شما ناچار باشید طبق نظر او بازی کنید.
آیا کنسرسیوم فقط نفت را استخراج میکرد یا کارهای دیگری هم انجام میداد؟
پاسخکنسرسیوم علاوه بر استخراج، کار اکتشاف (یافتن میدانهای جدید نفت) و فروش نفت به کشورهای دیگر را نیز انجام میداد. همچنین آنها کارگران ایرانی را استخدام میکردند، اما بیشتر پستهای مدیریتی در اختیار خارجیها بود. یعنی کارگران ایرانی نفت را استخراج میکردند، اما مدیران خارجی تصمیم میگرفتند که چه مقدار نفت استخراج شود و به چه قیمتی فروخته شود.
آیا مردم ایران از عملکرد کنسرسیوم راضی بودند؟
پاسخبیشتر مردم ایران از این وضعیت ناراضی بودند، چون احساس میکردند ثروت کشورشان به جیب بیگانگان میرود. اعتراضهایی در شهرهای مختلف شکل گرفت و سرانجام در سال ۱۳۵۲، دولت وقت قرارداد کنسرسیوم را تغییر داد و کنترل بیشتری بر نفت به دست آورد. اما تا آن زمان، سالها درآمد کلان نفت از کشور خارج شده بود.
کنسرسیوم نفتی یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ اقتصادی ایران است. این گروه از شرکتهای خارجی نشان داد که وقتی کنترل منابع اصلی یک کشور به دست دیگران بیفتد، مردم آن کشور سود چندانی از ثروت خود نمیبرند. امروز نیز اهمیت دارد که بدانیم منابع هر کشور باید در خدمت مردم خودش باشد و تصمیمگیری دربارهٔ آنها باید توسط خود آن مردم انجام شود. آشنایی با این رویداد به ما کمک میکند تا ارزش استقلال اقتصادی را بهتر درک کنیم.
