قرارداد ۱۹۱۹؛ توافقی که ایران را وابسته کرد
قرارداد ۱۹۱۹ چه بود و چه کسانی آن را بستند؟
پس از پایان جنگ جهانی اول، اوضاع ایران آشفته بود. دولت وقت ایران به رهبری وثوقالدوله با نمایندگان انگلستان وارد مذاکره شد. حاصل این مذاکرات، قراردادی بود که در تاریخ ۱۲۹۸ خورشیدی امضا گردید. بر اساس این توافق، مستشاران انگلیسی قرار بود در بسیاری از وزارتخانهها مانند دارایی، پست و تلگراف و حتی ارتش حضور پیدا کنند و امور را زیر نظر بگیرند. در واقع انگلستان میخواست با این کار، نفوذ خود را در ایران افزایش دهد و منابع اقتصادی و نظامی کشور را در اختیار بگیرد.
برای روشنتر شدن موضوع، به تفاوت میان اختیارات ایران و انگلستان در این قرارداد توجه کنید:
| موضوع | نقش ایران | نقش انگلستان |
|---|---|---|
| امور مالی | فقط نظارت ظاهری | مستشاران انگلیسی تصمیمگیرنده بودند |
| ارتش | فرماندهی اسمی | افسران انگلیسی سازماندهی میکردند |
| ارتباطات | مالکیت رسمی | ادارهٔ پست و تلگراف با مستشاران بود |
چرا مردم و بزرگان سیاسی مخالفت کردند؟
وقتی خبر این قرارداد به گوش مردم رسید، ناراحتی شدیدی ایجاد شد. بسیاری احساس کردند که استقلال ایران در خطر است. مانند وقتی که در گروههای دوستانه، یکی از بچهها بخواهد همهٔ تصمیمها را خودش بگیرد و دیگران را نادیده بگیرد؛ این کار باعث ناراحتی دیگران میشود. در آن زمان نیز شخصیتهای سرشناسی مانند سید حسن مدرس و سید ضیاءالدین طباطبایی به شدت با این توافق مخالفت کردند. آنان معتقد بودند که این قرارداد، ایران را به یک کشور وابسته تبدیل میکند و انگلستان میتواند به راحتی در امور داخلی دخالت کند.
مخالفتها تنها به سخنرانی محدود نشد. مردم در شهرهای بزرگ مانند تهران، تبریز و اصفهان دست به تظاهرات زدند. بازاریان، روحانیان و روشنفکران همگی همصدا شدند و خواستار لغو قرارداد گشتند. این اعتراضها به قدری گسترده بود که دولت وقت را تحت فشار قرار داد. در نهایت، مجلس شورای ملی که نمایندگان مردم در آن حضور داشتند، این قرارداد را تصویب نکرد و آن را باطل اعلام نمود.
پرسش و پاسخ دربارهٔ قرارداد ۱۹۱۹
آیا انگلستان حق داشت در امور ایران دخالت کند؟
خیر، هیچ کشوری حق ندارد در امور داخلی کشور دیگر دخالت کند. قرارداد ۱۹۱۹ این حق را به انگلستان میداد، به همین دلیل مردم آن را ناعادلانه میدانستند. مانند این است که همکلاسی شما بدون اجازه، تصمیم بگیرد که تکالیف شما را انجام دهد؛ این کار هم آزاردهنده است و هم به شما بیاحترامی میکند.
چرا دولت وقت چنین قراردادی را امضا کرد؟
دولت وقت فکر میکرد با این کار میتواند از نفوذ انگلستان برای بهبود اوضاع استفاده کند، اما مردم این را نوعی خیانت به استقلال میدانستند. آنان معتقد بودند که نباید برای حل مشکلات، کشور را به بیگانه وابسته کرد.
نتیجهٔ نهایی مخالفت با این قرارداد چه بود؟
مخالفت گستردهٔ مردم و نمایندگان مجلس باعث شد که قرارداد ۱۹۱۹ هرگز به اجرا درنیاید و در تاریخ ۱۳۰۰ خورشیدی رسماً لغو گردد. این پیروزی نشان داد که ارادهٔ مردم میتواند سرنوشت کشور را تغییر دهد.
درس امروز
قرارداد ۱۹۱۹ یکی از تلخترین تجربههای تاریخی ایران بود که نشان داد ملت ایران برای استقلال خود ارزش فراوانی قائل است. مردم با اتحاد و همدلی توانستند جلوی توافقی را بگیرند که کشور را به بیگانه وابسته میکرد. این رویداد به ما میآموزد که همیشه باید مراقب باشیم و اجازه ندهیم دیگران به جای ما تصمیم بگیرند. همچنین اهمیت نظارت مردم بر کارهای دولت را نشان میدهد و یادآور این است که سرنوشت هر کشوری به دست مردم آن کشور رقم میخورد.