چاپخانهٔ قاجار: مرکز چاپ و انتشار کتاب، روزنامه و نوشتههای آموزشی در دورهٔ قاجار
چاپخانه چگونه کار میکرد و چه نوع نوشتههایی چاپ میشد؟
در زمان قاجار، چاپخانهها مانند کارخانههای کوچکی بودند که حروف سربی را کنار هم میچیدند و با فشار دادن آنها روی کاغذ، نوشته را تکثیر میکردند. این کار شبیه به استفاده از یک مهر بزرگ است که به جای یک کلمه، کل یک صفحه را روی کاغذ نقش میزند. در این چاپخانهها سه نوع نوشته بیشتر از همه چاپ میشد:
| نوع نوشته | نمونهها | کاربرد برای مردم |
|---|---|---|
| کتابهای درسی | گلستان سعدی، کلیله و دمنه، کتابهای حساب و جغرافیا | دانشآموزان برای خواندن و یادگیری از آنها استفاده میکردند. |
| روزنامهها | وقایع اتفاقیه، روزنامهٔ دولت علیهٔ ایران | مردم از آنها از رویدادهای تازه و تصمیمهای شاهان باخبر میشدند. |
| نوشتههای آموزشی | رسالههای پزشکی، نجوم، اخلاق و فنون نظامی | پزشکان، منجمان و فرماندهان از آنها برای پیشرفت کار خود بهره میبردند. |
چاپخانه در زندگی روزمرهٔ دانشآموز چه تأثیری داشت؟
شاید برای شما هم پیش آمده باشد که دفترچهٔ مشق یا کتاب ریاضیتان تمام شود و ناچار باشید از کتابفروشی یکی بخرید. در دورهٔ قاجار هم دانشآموزان به کتاب نیاز داشتند، اما خبری از چاپخانههای بزرگ امروزی نبود. با گسترش چاپخانهها، تعداد کتابهای درسی بیشتر شد و قیمت آنها پایینتر آمد. برای نمونه، پیش از چاپخانه، یک کتاب را تنها کاتبان مینوشتند و تهیهٔ آن برای هر دانشآموز بسیار دشوار بود؛ اما بعد از تأسیس چاپخانه، معلمان میتوانستند برای همهٔ شاگردان یک کلاس، کتاب تکراری تهیه کنند. همچنین روزنامهها مانند شبکهٔ اجتماعی آن زمان بودند و دانشآموزان با خواندن آنها از اخبار مدرسهها، مسابقات علمی و حتی سرگذشت دانشمندان ایرانی آگاه میشدند.
سه پرسش و پاسخ دربارهٔ چاپخانهٔ قاجار
چرا پیش از چاپخانه کتابها کمیاب بود؟
پاسخ: چون هر کتاب را با دست و با قلم مینوشتند و این کار ماهها طول میکشید. به همین دلیل تعداد کتابها کم و قیمت آنها زیاد بود. چاپخانه با تکثیر سریع، کتاب را به اندازهٔ نان و آب برای مردم فراوان کرد.
آیا روزنامههای آن زمان مانند روزنامههای امروزی بودند؟
پاسخ: نه، آنها کوچکتر و با چاپ سربی تولید میشدند و بیشتر خبرها دربارهٔ شاه، وزیران و رویدادهای پایتخت بود. اما کمکم نویسندگان، مطالبی دربارهٔ مدرسهها، بهداشت و علم هم به روزنامه اضافه کردند.
آیا همهٔ مردم میتوانستند از چاپخانه کتاب بخرند؟
پاسخ: با کاهش قیمت کتاب، بسیاری از بازاریان، روحانیون و حتی برخی کشاورزان ثروتمند توانستند کتاب بخرند. اما هنوز فاصلهٔ زیادی تا خریدن کتاب برای همه وجود داشت؛ با این حال چاپخانه راه را برای سوادآموزی همگانی هموار کرد.
