کانونها و کمربندهای فشار هوا
فشار هوا چیست و چگونه به وجود میآید؟
شاید وقتی باد شدیدی میوزد، احساس میکنید که هوا به شما فشار میآورد. این همان فشار هواست. هوای اطراف زمین سنگینی دارد و به هر چیزی که روی زمین است، فشار وارد میکند. اما این فشار در همه جای زمین یکسان نیست. در بعضی جاها هوا سنگینتر و در بعضی جاها سبکتر است. به مناطقی که فشار هوا زیاد است، پرفشار و به مناطقی که فشار هوا کم است، کمفشار میگوییم.
دلیل اصلی این تفاوت، گرم شدن ناهمسان زمین توسط خورشید است. در نزدیکی خط استوا، خورشید تقریباً مستقیم میتابد و هوا را به شدت گرم میکند. هوای گرم سبک میشود و بالا میرود. به همین دلیل در آن ناحیه، فشار هوا کمتر میشود و یک کانون کمفشار دائمی به وجود میآید. در مقابل، در قطبها هوا بسیار سرد است، سنگین میشود و به سمت پایین میآید و کانون پرفشار میسازد. این کانونها در طول سال کموبیش ثابت هستند و به همین دلیل به آنها «کانونهای دائمی فشار» میگویند.
کمربندهای فشار هوا در کره زمین
اگر به نقشه زمین نگاه کنید، میبینید که کانونهای فشار هوا به صورت نوارهایی در اطراف کره زمین کشیده شدهاند. به این نوارها، کمربندهای فشار هوا میگوییم. مهمترین این کمربندها عبارتند از:
| نام کمربند | محدودهٔ عرض جغرافیایی | نوع فشار |
|---|---|---|
| کمربند کمفشار استوایی | حدود ۵ درجه شمالی تا ۵ درجه جنوبی | کمفشار دائمی |
| کمربند پرفشار جنبحارهای (شمالی و جنوبی) | حدود ۳۰ تا ۳۵ درجه شمالی و جنوبی | پرفشار دائمی |
| کمربند کمفشار نیمهقطبی (شمالی و جنوبی) | حدود ۶۰ درجه شمالی و جنوبی | کمفشار دائمی |
| کمربند پرفشار قطبی (شمالی و جنوبی) | حدود ۹۰ درجه شمالی و جنوبی (قطبها) | پرفشار دائمی |
این کمربندها مانند کمربندهایی هستند که دور کره زمین بسته شدهاند و نقش مهمی در تعیین آبوهوای مناطق مختلف دارند. برای مثال، در کمربند پرفشار جنبحارهای، هوا به سمت پایین میآید و مانع از تشکیل ابر و باران میشود. به همین دلیل است که بسیاری از بزرگترین بیابانهای جهان، مانند صحرای آفریقا، در این نواحی قرار دارند.
این پدیده در زندگی روزمره چه تأثیری دارد؟
شاید فکر کنید این موضوعات فقط مربوط به کتابهای جغرافیا هستند، اما کانونها و کمربندهای فشار هوا تأثیر مستقیمی بر زندگی روزمرهٔ ما دارند. بیایید چند مثال بزنیم:
- بارانهای استوایی: در مناطق نزدیک به خط استوا، هوای گرم دائماً بالا میرود و با سرد شدن، ابرهای بارانزا تشکیل میدهد. به همین دلیل در این مناطق تقریباً هر روز بعدازظهر باران میبارد. اگر به فیلمهای مربوط به جنگلهای آمازون یا جنوب شرق آسیا دقت کرده باشید، حتماً این بارانهای سنگین را دیدهاید.
- وزش بادهای تجاری: تفاوت فشار بین کمربند کمفشار استوایی و کمربندهای پرفشار جنبحارهای باعث میشود که بادهای نسبتاً ثابتی در اقیانوسها بوزند. این بادها در گذشته به ملوانان کمک میکردند تا با کشتیهای بادبانی سفر کنند.
- آبوهوای ایران: کشور ما در منطقهٔ کمربند پرفشار جنبحارهای قرار دارد، به همین دلیل بیشتر سال هوای نسبتاً خشکی دارد. اما گاهی با جابهجایی این کمربندها، سیستمهای کمفشار از شمال یا غرب وارد میشوند و برای ما باران میآورند.
پرسش و پاسخ دربارهٔ فشار هوا
پرسش: چرا در بعضی از روزها احساس میکنیم هوا سنگینتر است؟
پاسخ: این احساس معمولاً وقتی رخ میدهد که یک سامانهٔ پرفشار به منطقهٔ ما میرسد. در این شرایط، هوا به سمت پایین میآید و ذرات معلق و رطوبت در نزدیکی سطح زمین جمع میشوند. این موضوع میتواند باعث شود هوا کمی گرفته و سنگین به نظر برسد، مخصوصاً در شهرهای بزرگ که آلودگی هم وجود دارد.
پرسش: آیا کمربندهای فشار هوا همیشه در جای خود ثابت هستند؟
پاسخ: خیر، این کمربندها با تغییر فصلها کمی جابهجا میشوند. مثلاً در تابستان، کمربند پرفشار جنبحارهای به سمت شمال و در زمستان به سمت جنوب حرکت میکند. همین جابهجایی باعث میشود که الگوی بارش در مناطق مختلف زمین در فصول گوناگون تغییر کند.
پرسش: چرا در مناطق پرفشار، آسمان معمولاً صاف است؟
پاسخ: در مناطق پرفشار، هوا به سمت پایین حرکت میکند. این حرکت رو به پایین، مانع از بالا رفتن هوا و تشکیل ابر میشود. بدون ابر، بارانی نخواهد بود و آسمان صاف میماند. به همین دلیل است که در بیابانها که زیر کمربند پرفشار قرار دارند، آسمان اغلب آفتابی و بدون ابر است.
در این مقاله آموختیم که کانونها و کمربندهای فشار هوا، الگوهای بزرگی هستند که به دلیل گرم شدن ناهمسان زمین توسط خورشید به وجود میآیند. این کمربندها شامل کمفشار استوایی، پرفشار جنبحارهای، کمفشار نیمهقطبی و پرفشار قطبی میشوند. هر کدام از این کمربندها تأثیر مشخصی بر آبوهوای مناطق مختلف دارند و باعث ایجاد بادهای دائمی، بیابانها، جنگلهای بارانی و حتی الگوی بارش در کشور ما میشوند. به یاد داشته باشید که حرکت هوا همیشه از پرفشار به سمت کمفشار است و این جریان، چرخهٔ بزرگ آبوهوای زمین را شکل میدهد.
یک نکتهٔ جالب: اگر به نقشهٔ آبوهوای جهان نگاه کنید، میبینید که بسیاری از شهرهای بزرگ دنیا در نزدیکی کمربندهای پرفشار یا کمفشار قرار گرفتهاند. موقعیت این کمربندها در گذشته نیز روی مسیر مهاجرت انسانها و شکلگیری تمدنها تأثیر گذاشته است.
