آتشفشان: کوهی که مواد مذاب، گاز و خاکستر از درون زمین به سطح آن راه مییابد
آتشفشان چگونه کار میکند؟
درون زمین، لایهای به نام گوشته وجود دارد که از سنگهای بسیار داغ تشکیل شده است. دمای این سنگها آنقدر بالاست که بخشی از آنها به شکل مایع درمیآیند و ماگما نامیده میشوند. ماگما سبکتر از سنگهای اطراف است، بنابراین به سمت بالا حرکت میکند. وقتی ماگما به سطح زمین میرسد، به آن گدازه میگویند. فوران آتشفشان زمانی رخ میدهد که فشار گازهای درون ماگما از مقاومت سنگهای پوسته بیشتر شود و مواد از دهانهٔ آتشفشان به بیرون پرتاب شوند.
این فرایند را مانند یک بطری نوشابهی گازدار تصور کنید که تکان میخورید. وقتی در بطری را باز میکنید، گاز و مایع با فشار به بیرون میپاشند. در آتشفشان نیز گازهای درون ماگما مانند دیاکسید کربن و بخار آب، عامل اصلی فوران هستند.
انواع آتشفشان از نظر شکل و فعالیت
آتشفشانها بر اساس شکل ظاهری و نوع فوران به دستههای مختلفی تقسیم میشوند. دو نوع اصلی که در کتابهای درسی بیشتر با آنها روبرو میشوید، عبارتند از:
| ویژگی | آتشفشان مخروطی (چینهای) | آتشفشان سپری |
|---|---|---|
| شکل | بلند و مخروطی با شیب تند | پهن و کمشیب مانند سپر |
| نوع گدازه | غلیظ و سردشوندهٔ سریع | روان و داغ |
| فوران | انفجاری و خطرناک | آرام و غیرانفجاری |
| مثال معروف | کوه دماوند در ایران | آتشفشانهای هاوایی |
همچنین از نظر فعالیت، آتشفشانها به سه گروه فعال (که در حال فوران هستند یا ممکن است فوران کنند)، خاموش (که مدتهاست فوران نکردهاند) و نیمهفعال (که گاهی فعالیت نشان میدهند) تقسیم میشوند.
آتشفشان در زندگی روزمره
شاید فکر کنید آتشفشانها فقط دور از دسترس ما هستند، اما تأثیر آنها را در زندگی روزمره میتوان دید. برای مثال، خاکستر آتشفشانی به دلیل داشتن مواد مغذی، خاک اطراف آتشفشان را بسیار حاصلخیز میکند. به همین دلیل، بسیاری از مزارع کشاورزی در دامنهٔ آتشفشانها قرار دارند. همچنین سنگهای آتشفشانی مانند پوکهی معدنی در ساختمانسازی و حتی در برخی از سنگهای جلا دهنده که در حمام استفاده میشوند، کاربرد دارند.
چشمههای آب گرم که از مناطق آتشفشانی سرچشمه میگیرند، برای استخراج انرژی زمینگرمایی و حتی برای گرم کردن خانهها در بعضی کشورها به کار میروند. بنابراین آتشفشانها، با وجود خطراتی که دارند، میتوانند منبعی برای انرژی پاک و همچنین مواد مفید باشند.
سه پرسش چالشی دربارهٔ آتشفشان
پرسش ۱: آیا همهٔ آتشفشانها گدازه فوران میکنند؟
خیر. برخی آتشفشانها عمدتاً خاکستر و گازهای داغ را به بیرون پرتاب میکنند و گدازهٔ چندانی ندارند. این نوع فوران بسیار انفجاری است و میتواند ابرهای عظیم خاکستر ایجاد کند که پرواز هواپیماها را مختل کند، دقیقاً مانند اتفاقی که در سال ۱۳۸۹ شمسی در ایسلند رخ داد و ترافیک هوایی اروپا را برای چند روز متوقف کرد.
پرسش ۲: چرا بعضی آتشفشانها سالها خاموش میمانند و ناگهان فوران میکنند؟
زیرا ماگما در اعماق زمین به آرامی جمع میشود و فشار گازها به تدریج افزایش مییابد. مانند درب قابلمهای که روی حرارت ملایم قرار دارد و بخار آن زیر درب جمع میشود؛ وقتی فشار از حد تحمل درب بیشتر شود، بخار ناگهان خارج میشود. فوران آتشفشان نیز دقیقاً همین الگو را دارد؛ فشار گازها درون ماگما، سنگهای پوسته را میشکند و فوران آغاز میشود.
پرسش ۳: آیا آتشفشانها همیشه مضر هستند؟
نه. اگرچه آتشفشانها میتوانند خسارتهای زیادی ایجاد کنند، اما مزایای مهمی هم دارند. آنها زمینهای جدید ایجاد میکنند، چشمههای آب گرم و انرژی زمینگرمایی پدید میآورند و خاکستر آنها بهترین کود طبیعی است. در واقع، بسیاری از جزایر اقیانوسها در اثر فورانهای آتشفشانی شکل گرفتهاند و زندگی روی آنها ممکن شده است.
نکتههای کلیدی مقاله
- آتشفشان روزنهای در پوستهٔ زمین است که ماگما، گاز و خاکستر را به بیرون میفرستد.
- ماگما در گوشتهٔ زمین تشکیل میشود و با حرکت به سمت بالا و کاهش فشار، به گدازه تبدیل میگردد.
- آتشفشانها بر اساس شکل (مخروطی یا سپری) و فعالیت (فعال، خاموش و نیمهفعال) دستهبندی میشوند.
- آتشفشانها علاوه بر خطرات، فوایدی مانند حاصلخیزی خاک، تولید انرژی و ایجاد زمینهای جدید دارند.
