آیا در جهان تنها هستیم؟
دانشمندان تا امروز نشانهی قطعی از زندگی در جای دیگر جهان پیدا نکردهاند، اما شواهد غیرمستقیم بسیارند. در این مقاله با سه کلیدواژهٔ «آب مایع»، «اتمسفر» و «زیستپذیری» آشنا میشویم و میبینیم که چرا هنوز امید به یافتن همسایههایی در کهکشان داریم.
سیارههای مهماننواز و ماههای یخی
برای اینکه جایی بتواند میزبان موجودات زنده باشد، به سه چیز نیاز دارد: آب به حالت مایع، انرژی و مواد شیمیایی سازندهٔ پروتئین. تا امروز بیش از ۵۰۰۰ سیارهٔ فراخورشیدی شناسایی شدهاند. بخشی از آنها در «منطقهٔ زندگی» ستارهٔ خود قرار دارند؛ یعنی نه آنقدر داغند که آب بجوشد و نه آنقدر سرد که آب یخ بزند. برای نمونه، سیارهٔ «کپلر- ۴۵۲ ب» که حدود ۱۴۰۰ سال نوری از ما فاصله دارد، اندازهای نزدیک به زمین داشته و احتمالاً جوّی پایدار دارد.
جدای از سیارههای سنگی، قمرهای یخی منظومهٔ شمسی هم بسیار جذابند. مثلاً قمر «انسلادوس» در سیارهٔ زحل، زیر پوستهٔ یخی خود اقیانوسی از آب شور دارد و فوارههایی از بخار آب از شکافهای سطح آن به بیرون پرتاب میشود. این یعنی ممکن است در همان همسایگیِ خودمان، در سیارههای دیگر، زندگیِ میکربی وجود داشته باشد که هنوز آن را ندیدهایم.
| جرم آسمانی | آب مایع؟ | دما یا انرژی | شانس زندگی |
|---|---|---|---|
| مریخ | زیر یخهای قطبی | بسیار سرد، ولی تابش خورشید | متوسط |
| انسلادوس (قمر زحل) | اقیانوس زیرسطحی | گرمای درونی (کشندی) | بالا |
| کپلر- ۴۵۲ ب | احتمالاً دارد | مشابه زمین | بسیار بالا |
از مدرسه تا رصدخانه؛ زندگی روزمره و جستجوی فرازمینیها
شاید فکر کنید جستجوی موجودات فضایی ربطی به زندگی روزمرهٔ شما ندارد، اما همین حالا که پشت میز درس نشستهاید، دانشمندان با تلسکوپهای رادیویی به آسمان گوش میدهند. یکی از جذابترین پروژهها «ستی» نام دارد که در آن رایانهها امواج رادیویی را برای یافتن پیامهای هوشمانه بررسی میکنند. جالب اینجاست که برای این کار از رایانههای خانگی مردم هم استفاده میشود؛ درست مثل وقتی که شما از گوشی همراه خود برای تماشای فیلم یا بازی استفاده میکنید، اما اینجا گوشی شما به جستجوی یک پیام از دورترین نقطهٔ جهان کمک میکند.
نمونهٔ دیگر، کاوشگرهای فضایی هستند که روی مریخ خاکبرداری میکنند. این کاوشگرها مانند ماشینهای کنترلی دوربرد عمل میکنند، اما با ابزارهای شیمیایی و دوربینهای پیشرفته. وقتی در آزمایشگاه مدرسه با میکروسکوپ به یک قطره آب نگاه میکنید، در واقع دارید کاری مشابه با دانشمندان ناسا انجام میدهید؛ فقط آنها به دنبال میکروب در خاک مریخ میگردند.
سه پرسش و پاسخ چالشی
چرا تا حالا با موجودات فضایی ارتباط برقرار نکردهایم؟
زیرا فضا بسیار بزرگ است. نزدیکترین ستاره به ما حدود ۴ سال نوری فاصله دارد؛ یعنی اگر پیامی با سرعت نور بفرستیم، ۴ سال بعد به آنجا میرسد و پاسخ آن هم ۴ سال دیگر برمیگردد. پس برای یک گفتگو باید سالها صبر کنیم.
آیا ممکن است موجودات فضایی شبیه انسان نباشند؟
بله، بسیار محتمل است. زندگی روی زمین بر پایهٔ کربن و آب شکل گرفته، اما در جاهای دیگر ممکن است بر پایهٔ سیلیسیم یا حتی در ابرهای سیارههای گازی رشد کرده باشد. پس موجودات فضایی میتوانند به شکل باکتری، ماهیهای ششدار یا حتی ابرهای هوشمند باشند، نه لزوماً انسانهای سبز!
چرا برخی میگویند «هیچکس پیدا نشده، پس هیچکس نیست»؟
این یک باور نادرست است. ندیدن دلیل بر نبودن نیست. اگر شما در یک اتاق تاریک به دنبال یک خودکار بگردید و آن را پیدا نکنید، به این معنا نیست که خودکار وجود ندارد، شاید فقط چراغ را روشن نکردهاید. دانشمندان هنوز دارند «چراغ» ابزارهای خود را روشنتر میکنند.
نکتهٔ پایانی
تا امروز هیچ مدرک قطعی برای زندگی در بیرون از زمین به دست نیامده، اما نشانههای امیدوارکنندهای مانند آب روی مریخ و اقیانوسهای زیرسطحی قمرهای یخی، دانشمندان را به ادامهٔ جستجو ترغیب میکند. شاید روزی نهچندان دور، با تلسکوپهای بزرگتر یا کاوشگرهای هوشمندتر، به پرسش «آیا تنها هستیم؟» پاسخ قطعی بدهیم. تا آن زمان، نگاه به آسمان و پرسیدن این پرسش، خود یکی از زیباترین کارهایی است که انسان انجام میدهد.