سیارههای درونی؛ همسایههای سنگی خورشید
چهار جهان سنگی؛ از تیر تا بهرام
سیارههای درونی شامل تیر (عطارد)، ناهید (زهره)، زمین و بهرام (مریخ) هستند. این چهار سیاره به خورشید نزدیکترند و همگی از سنگ و فلز ساخته شدهاند. اگر روزی بتوانید با یک سفینهٔ فضایی به سطح این سیارهها سفر کنید، زیر پای خود سنگ و خاک جامد خواهید دید، نه ابرهای بزرگ گازی. تیر کوچکترین سیارهٔ درونی است زمین تنها سیارهٔ دارای آب مایع
تیر نزدیکترین سیاره به خورشید است، پس در روز بسیار داغ میشود، اما شبهای آن به دلیل نداشتن جوّ مناسب، بسیار سرد است. ناهید از زمین بزرگتر نیست، ولی جوّ بسیار کلفتی دارد که گرما را در خود نگه میدارد؛ به همین دلیل دمای سطح آن از تیر هم بیشتر است. زمین سیارهٔ ماست که آب مایع و جوّ مناسبی دارد و تنها جایی است که تاکنون حیات در آن شناخته شده. بهرام نیز سیارهٔ سرخ نامیده میشود؛ چون خاک آن سرشار از اکسید آهن است و مانند زنگزدگی، به آن رنگ قرمز داده است.
| ویژگی | تیر | ناهید | زمین | بهرام |
|---|---|---|---|---|
| فاصله از خورشید | بسیار کم | کم | متوسط | نسبتاً زیاد |
| قطر تقریبی | کوچکترین | نزدیک به زمین | بزرگترین | نزدیک به نصف زمین |
| وجود جوّ | بسیار ناچیز | کلفت و داغ | مناسب برای حیات | نازک و سرد |
| آب مایع در سطح | نه | نه | بله | نه (فقط یخ) |
مثالهایی از زندگی روزمره؛ سیارهها در مدرسه
فرض کنید کلاس شما چهار دانشآموز هستند که هر کدام در فاصلهٔ متفاوتی از بخاری کلاس نشستهاند. دانشآموزی که نزدیکتر است (تیر)، گرمای بیشتری حس میکند، اما هر بار که در باز میشود، سرما میخورد چون پوشش مناسبی ندارد. دانشآموز کنار پنجره (ناهید) با لباس کلفت، گرمای زیادی را نگه میدارد و دمایش از همه بالاتر میرود. دانشآموز وسط کلاس (زمین)، هم نور کافی دارد و هم تهویهٔ مناسبی برای تنفس دارد. دانشآموزی که نزدیک درِ پشتی کلاس نشسته (بهرام)، هوای خنکتری دارد و گاهی گردوغبار قرمزرنگ روی نیمکتش میبیند.
یا مانند یک کولهپشتی مدرسه را تصور کنید که چهار جیب دارد. جیب اول (تیر) کوچکترین است و نزدیک به دستهٔ کوله قرار دارد. جیب دوم (ناهید) پر از وسایل سنگین است و گرمای بیشتری از اصطکاک ایجاد میکند. جیب سوم (زمین) مرتبترین و منظمترین جیب است که همهٔ لوازم تحریر را در خود جای داده. جیب چهارم (بهرام) هم وسایل کمتری دارد و خاکرنگ به نظر میرسد.
پرسشهای چالشی برای دانشآموزان کنجکاو
پرسش: چرا روی تیر با اینکه به خورشید نزدیکتر است، شبها بسیار سرد میشود؟
پاسخ: چون تیر جوّ کافی برای نگهداری گرما ندارد. در روز، خورشید به سطح آن میتابد و دما را بالا میبرد، اما به محض اینکه خورشید غروب کند، گرما به سرعت به فضا فرار میکند و دما به شدت پایین میآید. مانند این است که بدون پوشش کافی، گرمای بدنتان سریع از دست برود.
پرسش: چرا ناهید از تیر داغتر است، با اینکه دورتر از خورشید است؟
پاسخ: ناهید جوّ بسیار کلفتی دارد که مانند یک پتو، گرما را در خود حبس میکند. این پدیده «گلخانهای» نام دارد. در تیر چنین پتوی کلفتی وجود ندارد، بنابراین گرمای خورشید به سرعت بازمیگردد. پس ناهید با وجود فاصلهٔ بیشتر، گرمای بیشتری را نگه میدارد.
پرسش: چرا به بهرام، سیارهٔ سرخ میگویند و آیا میتوان روی آن زندگی کرد؟
پاسخ: بهرام سرخ است چون خاک و سنگهای آن مقدار زیادی آهن زنگزده دارند. درست مانند میخی که در هوای نمناک زنگ میزند و قرمز میشود. دربارهٔ زندگی، بهرام جوّ نازکی دارد و آب مایع روی سطح آن نیست، بنابراین انسان نمیتواند به راحتی روی آن نفس بکشد یا آب بیابد، ولی دانشمندان در حال بررسی امکان ساخت زیستگاه در آنجا هستند.
جمعبندی: سیارههای درونی یعنی تیر، ناهید، زمین و بهرام، چهار جهان سنگی نزدیک به خورشید هستند. هر یک ویژگیهای منحصربهفردی دارند: تیر کوچک و بیجوّ، ناهید داغ با جوّ کلفت، زمین با آب و حیات، و بهرام سرخ و سرد. تفاوت فاصله از خورشید، وجود جوّ و مواد تشکیلدهنده باعث شده هر سیاره شرایط متفاوتی داشته باشد. درک این تفاوتها به ما کمک میکند تا جایگاه ویژهٔ زمین را در منظومهٔ شمسی بهتر بشناسیم و از آن محافظت کنیم.