خلافت فاطمی: رقیب قدرتمند عباسیان در مصر
ریشهها و هدفهای خلافت فاطمی
فاطمیان، خود را از نسل حضرت فاطمه (دختر پیامبر اسلام) میدانستند و به همین دلیل، خلافت خود را برتر از خلافت عباسیان میشمردند. آنان در شمال آفریقا (تونس امروزی) قدرت گرفتند و سپس با فتح مصر در سال ۳۵۸ هجری قمری، شهر قاهره را پایتخت خود ساختند. هدف اصلی آنان، گسترش آیین شیعه و به چالش کشیدن مشروعیت عباسیان بود. آنان برای این کار، نه تنها ارتش قدرتمندی ساختند، بلکه با ترویج علوم و فلسفه، مرکزیت علمی بغداد را نیز به چالش کشیدند.
یکی از هوشمندانهترین کارهای فاطمیان، تأسیس دانشگاه «الازهر» در قاهره بود. این دانشگاه، همچون یک مدرسهٔ بزرگ، به ترویج باورهای شیعی میپرداخت و دانشجویانی از سراسر جهان اسلام را جذب میکرد. این کار، مانند این بود که امروز یک مدرسهٔ بسیار معروف، بهترین شاگردان را از همهٔ محلههای شهر جذب کند و آنها را با افکار خود آشنا سازد. به این ترتیب، فاطمیان با قدرت نظامی و علمی، به یک رقیب جدی برای عباسیان تبدیل شدند.
گسترش قلمرو فاطمیان به مناطق شام (سوریه و فلسطین امروزی) و حجاز، خطر را برای عباسیان بسیار جدیتر کرد. آنان حتی مدعی بودند که باید بر تمام اماکن مقدس اسلامی، مانند مکه و مدینه، تسلط داشته باشند. این ادعا، مانند این است که در یک مدرسه، دو دانشآموز مدعی شوند که آنها باید ناظم و مدیر کلاس باشند و هیچکدام هم از ادعای خود دست برنمیدارند.
طغرل سلجوقی و رویارویی با فاطمیان
در دورهای که طغرل بیگ، رهبر سلجوقیان، قدرت را در دست گرفت، خلافت عباسی در وضعیت بسیار ضعیفی قرار داشت. سلجوقیان که خود را محافظ خلافت عباسی میدانستند، وارد میدان رقابت با فاطمیان شدند. طغرل، مانند یک مربی قوی که میخواهد از تیم خود در برابر رقیب دفاع کند، نیروهای خود را برای مقابله با توسعهطلبی فاطمیان به کار گرفت. بزرگترین اقدام نظامی او، حمله به مناطق تحت کنترل فاطمیان در شام و بازپسگیری شهرهایی مانند حلب بود.
این رویارویی، فقط یک جنگ نظامی نبود، بلکه یک رقابت تمامعیار عقیدتی و سیاسی بود. فاطمیان در قاهره، خلیفهای جداگانه داشتند و عباسیان در بغداد. طغرل با تقویت خلافت عباسی و دادن قدرت نظامی به آنها، مانع از نفوذ بیشتر فاطمیان به شرق جهان اسلام شد. میتوان این رقابت را به دو تیم بزرگ در یک مسابقهٔ فوتبال تشبیه کرد که هرکدام میخواهند ثابت کنند تیم برتر هستند و برای این کار، از بهترین تاکتیکها استفاده میکنند.
آیا این رقابت برای ما قابل درک است؟
برای درک بهتر این رقابت تاریخی، میتوانیم آن را به موقعیتهای روزمرهٔ خودمان نزدیک کنیم. فرض کنید در مدرسه، دو گروه از دانشآموزان برای ادارهٔ یک برنامهٔ فرهنگی با هم رقابت میکنند. هر دو گروه برنامههای خوبی دارند، اما هرکدام میخواهند ثابت کنند که برنامهشان بهتر است و باید اجرا شود. یکی از گروهها (فاطمیان) یک سالن بزرگ (مصر) را در اختیار دارد و گروه دیگر (عباسیان) سالن دیگری (بغداد) را. حالا یک داور قدرتمند (طغرل) وارد میشود و به گروه دوم کمک میکند تا برنامهٔ خود را بهتر اجرا کند و مانع از سلطهٔ کامل گروه اول بر تمام مدرسه شود. این دقیقاً همان کاری است که طغرل در تاریخ انجام داد.
فاطمیان با ایجاد یک نظام اداری و مالی بسیار منظم، توانستند سالها در برابر حملات مقاومت کنند. آنان همچنین با استفاده از هنر و معماری، شکوه و عظمت خود را به رخ میکشیدند. ساختن مسجد الازهر و کاخهای بزرگ در قاهره، نمونههایی از این تلاش برای نشان دادن برتری بود. این کار، مانند این است که یک گروه برای نشان دادن برتری خود، بهترین پوسترها و تزئینات را برای برنامهٔ خود آماده کند.
سه پرسش و پاسخ چالشی
پاسخ: فاطمیان ادعا میکردند که از نسل پیامبر اسلام هستند (از طریق حضرت فاطمه) و به همین دلیل، حق رهبری جهان اسلام را فقط برای خود میدانستند. این ادعا، مانند این است که فردی بگوید چون پدرش مدیر مدرسه بوده، پس او هم باید مدیر شود، اما دیگران با این نظر موافق نباشند.
پاسخ: خیر، طغرل نتوانست فاطمیان را از بین ببرد، اما با جلوگیری از پیشروی آنان به سمت شرق و تقویت حکومت عباسی، خطری بزرگ را از آنان دور کرد. این موفقیت، مانند این است که یک تیم فوتبال نتواند حریف را شکست دهد، اما با بازی تدافعی، مانع از گل خوردن و باخت خود شود.
پاسخ: تأسیس دانشگاه الازهر در قاهره، بزرگترین دستاورد فرهنگی آنان بود. این دانشگاه، تا امروز نیز یکی از مراکز مهم علمی جهان اسلام به شمار میرود و بسیاری از دانشمندان بزرگ از آن فارغالتحصیل شدهاند. این کار، مانند بنای یک کتابخانهٔ بزرگ در محله است که سالها بعد، همه از آن استفاده میکنند.
نگاه نهایی: رقابت خلافت فاطمی و عباسی در دورهٔ طغرل، یکی از مهمترین رخدادهای تاریخی است که نشان میدهد قدرت در جهان اسلام، تنها به نیروی نظامی نبود، بلکه به مشروعیت دینی و توانایی علمی نیز وابسته بود. فاطمیان با ایجاد یک تمدن پویا در مصر، برای همیشه در تاریخ ماندگار شدند و سلجوقیان نیز با حمایت از عباسیان، نقش مهمی در حفظ تعادل قدرت ایفا کردند. این رویدادها به ما میآموزد که در هر رقابتی، استفاده از ابزارهای مختلف مانند علم، فرهنگ و سیاست، میتواند به موفقیت کمک کند، همانند دانشآموزی که برای موفقیت در امتحان، نه تنها کتاب میخواند، بلکه از راههای مختلف مانند بحث گروهی و حل تمرین نیز استفاده میکند.
