آل بویه: شاهان ایرانیِ شیعهای که بغداد را فتح کردند
ریشهها و چگونگی قدرتگیری
خاندان آل بویه از منطقهٔ دیلم، در کنار دریای خزر، برخاستند. سه برادر به نامهای علی، حسن و احمد، با هوشیاری و جنگاوری، لشکری نیرومند گرد آوردند. آنها نخست استانهای مرکزی ایران را به دست آوردند و سپس به سمت عراق حرکت کردند. در سال ۳۳۴ قمری، احمد بن بویه وارد بغداد شد و خلیفهٔ عباسی را زیر نظر گرفت. خلیفه رسماً او را «امیرالامرا» (فرماندهٔ فرماندهان) نامید، اما در عمل، تمام کارهای لشکری و کشوری در دست آل بویه بود. این واقعه مانند این است که در مدرسه، مدیر مدرسه همچنان سرجایش باشد، اما تمام تصمیمهای مهم را یک معاون قدرتمند بگیرد.
شیوهٔ حکومت و تاثیرات آن بر زندگی مردم
آل بویه شیعهی دوازدهامامی بودند، اما با اهل سنت نیز با مدارا رفتار میکردند. آنان به دانشمندان و شاعران بسیار احترام میگذاشتند. در دورهٔ آنان، شهرهایی مانند شیراز، اصفهان و بغداد مراکز علمی بزرگی شدند. ابنسینا، پزشک و فیلسوف بزرگ، در همین دوران میزیست. همچنین آنان بیمارستانها و کتابخانههای عمومی ساختند تا مردم بتوانند از علم بهره ببرند. اگر امروز در کتابخانهٔ مدرسه یا شهر، کتابهای علمی و داستانی میخوانید، این سنت تا حدی به دوران حکومتهایی مانند آل بویه بازمیگردد که به دانش اهمیت میدادند.
| موضوع مقایسه | پیش از آل بویه | دوران آل بویه |
|---|---|---|
| قدرت حقیقی | در دست خلیفه | در دست امیران آل بویه |
| مذهب رسمی | تسنن | تشیع، اما با تسامح مذهبی |
| پیشرفت علمی | نسبتاً کمرونق | رونق چشمگیر کتابخانهها و بیمارستانها |
سه پرسش و پاسخ چالشی
پاسخ: زیرا برکناری خلیفه میتوانست باعث شورش گستردهٔ مردم سنیمذهب شود. آل بویه ترجیح دادند خلیفه را به عنوان یک رهبر تشریفاتی نگه دارند و خود از پشت صحنه، کشور را اداره کنند. این کار مانند این است که در یک گروه نمایش، یک نفر نقش کارگردان را داشته باشد اما بازیگر اصلی را برای جلب مخاطب روی صحنه نگه دارد.
پاسخ: نه، زیرا پس از مدتی، فرماندهان نظامی و والیان محلی قدرت یافتند و هر کدام بخشی از قلمرو را برای خود خواستند. این موضوع مانند گروهی از دانشآموزان است که برای یک پروژهٔ گروهی دور هم جمع میشوند، اما هر کس نظرش را جداگانه اجرا کند و پروژه در نهایت از هم بپاشد. آل بویه پس از حدود یک سده، جای خود را به سلجوقیان دادند.
پاسخ: رواج علم و فلسفه با حمایت از دانشمندانی مانند ابنسینا و فارابی. آنان همچنین کتابخانههای بزرگ بنا کردند و به ترجمهٔ کتابهای یونانی و هندی به عربی و فارسی کمک کردند. این کار، مانند این است که امروز در مدرسه، کتابهای کمک آموزشی و داستانهای علمی به راحتی در اختیار همه قرار بگیرد.
