مجلس مهستان: جایگاه اشراف و بزرگان در دورهٔ اشکانی
مهستان چه بود و چه کسانی در آن جای داشتند؟
مهستان را میتوان مانند شورای مدرسه تصور کرد؛ جایی که چند نفر از باهوشترین و با تجربهترین افراد دور هم مینشینند تا برای مشکلات بزرگ، راهحل پیدا کنند. در دورهٔ اشکانیان که بیش از چهارصد سال بر ایران فرمانروایی کردند، پادشاه برای کارهای بسیار مهم، تنها تصمیم نمیگرفت. او از مهستان کمک میگرفت. این مجلس جایگاه ویژهای داشت و اعضای آن را بزرگزادگان، سرداران جنگی، روحانیان و خردمندانی تشکیل میدادند که به خرد و دوراندیشی شهره بودند. آنها نمایندهٔ گروههای گوناگون جامعه نبودند، بلکه هر یک به دلیل جایگاه خانوادگی یا تواناییهای شخصی به این مجلس راه مییافتند. نشستهای مهستان در پایتخت برگزار میشد و شاه نیز در آن حضور مییافت تا نظر آنها را دربارهٔ موضوعات گوناگون بشنود.
یکی از مهمترین کارهای مهستان، انتخاب شاه جدید بود. وقتی پادشاه میمرد، این مجلس بود که دربارهٔ جانشین او نظر میداد. همچنین مسائلی مانند اعلام جنگ یا صلح، بستن پیمانهای تازه با کشورهای همسایه و تقسیم باجها و خراجهای دریافتی، همگی با مشورت مهستان انجام میشد. به بیان سادهتر، مهستان مانند یک اتاق فکر کار میکرد تا پادشاه بتواند بهترین و دوراندیشانهترین تصمیم را برای آیندهٔ کشور بگیرد.
| مهستان در دورهٔ اشکانی | شورای دانشآموزی در مدرسه |
|---|---|
| اعضا: شاهزادگان، سرداران و روحانیان | اعضا: نمایندهٔ هر کلاس و معلمان |
| تصمیمگیری دربارهٔ جنگ و صلح | تصمیمگیری دربارهٔ اردو و جشنها |
| انتخاب شاه جدید | انتخاب رئیس شورای دانشآموزی |
مهستان در زندگی روزمرهٔ ما
شاید فکر کنید مهستان تنها به تاریخ ایران باستان مربوط میشود، اما اگر دقت کنید، نمونههای کوچکی از آن را هر روز میبینید. فرض کنید که در مدرسه، قرار است برنامهٔ ویژهای برای روز ملی یا جشن پایان سال برگزار کنید. اگر معلمها و چند نفر از دانشآموزان باهوش دور هم بنشینند و دربارهٔ چگونگی این برنامه گفتوگو کنند، دقیقاً کاری شبیه به مهستان انجام دادهاند. یا وقتی در خانه، پدر و مادر و بزرگترها برای خریدن یک وسیلهٔ گرانقیمت یا برنامهٔ سفر تابستانی با هم مشورت میکنند، در حقیقت از روش مهستان الگو میگیرند. مشورت کردن باعث میشود دیدگاههای گوناگون دیده شوند و بهترین راه انتخاب گردد. در مهستان نیز بزرگان هر یک از دید خود، پیشنهادی میدادند و شاه با شنیدن همهٔ نظرها، تصمیم نهایی را میگرفت.
سه پرسش و پاسخ دربارهٔ مهستان
پرسش: آیا مهستان مانند مجلس امروزی بود که مردم نماینده دارند؟
پاسخ: نه، تفاوت بزرگی وجود داشت. در مهستان، مردم عادی نقشی نداشتند و اعضا از طبقهٔ اشراف و بزرگان بودند. اما مجلس امروزی نمایندگانی دارد که مردم آنها را انتخاب میکنند. به عبارت دیگر، مهستان یک شورای خانوادگی بزرگ بود، نه یک مجلس مردمی.
پرسش: اگر اعضای مهستان با هم دعوا میکردند، چه میشد؟
پاسخ: در تاریخ آمده که گاهی میان بزرگان اختلاف نظر پیش میآمد. در چنین شرایطی، شاه نقش میانجی را بازی میکرد و تلاش مینمود تا آنها را به توافق برساند. اگر توافق حاصل نمیشد، شاه خود تصمیم نهایی را میگرفت، چون او بالاترین مقام کشور بود.
پرسش: چرا پادشاهان اشکانی به مهستان نیاز داشتند؟
پاسخ: زیرا کشور ایران در آن روزگار بسیار بزرگ بود و شاه به تنهایی نمیتوانست از همه جای آن آگاه باشد. بزرگان هر گوشهای از کشور، اطلاعات خوبی از وضعیت آن منطقه داشتند. همچنین تصمیمگیری دربارهٔ جنگ و صلح، کار بسیار دشواری بود و شاه ترجیح میداد نظر خردمندان را نیز بشنود تا پشیمانی به دنبال نداشته باشد.
برآیند: مهستان نمادی از خرد جمعی در ایران باستان بود. این مجلس نشان میدهد که حتی پادشاهان نیرومند نیز برای کارهای بزرگ، به مشورت دیگران نیاز داشتند. هرچند مهستان با مجلسهای امروزی تفاوتهایی دارد، اما پیام آن همچنان تازه است: هر جا که چند سر باهم فکر کنند، کارها بهتر پیش میرود. از گروههای درسی گرفته تا شورای مدرسه و حتی تصمیمگیری در خانواده، همگی میتوانند از این روش کهن الهام بگیرند. مهستان به ما میآموزد که شنیدن نظر دیگران، نشانهٔ ضعف نیست، بلکه نشانهٔ خرد و دوراندیشی است.
