طاق کسری: بنای بزرگ ساسانی و بخشی از کاخ پادشاهان ساسانی
طاق کسری چه بود و کجا قرار داشت؟
طاق کسری، که به آن ایوان مدائن هم گفته میشود، در واقع یک ایوان بزرگ و بلند بود که در وسط کاخ پادشاهان ساسانی ساخته شده بود. این کاخ در شهر تیسفون، نزدیک رود دجله در عراق امروزی قرار داشت. ساسانیان این بنا را به عنوان جایگاه رسمی پادشاه برای برگزاری مراسم، پذیرایی از مهمانان و دیدار با سفرا ساخته بودند. ارتفاع این طاق به حدود ۳۰ متر و دهانه آن حدود ۲۵ متر است؛ یعنی به بلندی یک ساختمان ۱۰ طبقه! مصالح اصلی این بنا آجر و ملات ساروج است که با گذشت زمان همچنان محکم باقی مانده است.
برای اینکه بهتر متوجه اندازه این بنا شوید، میتوانید آن را با یک زمین فوتبال مقایسه کنید. دهانهٔ طاق کسری تقریباً به اندازهٔ عرض یک زمین فوتبال است و ارتفاع آن از یک ساختمان چندطبقه هم بلندتر است. جالب است بدانید که این طاق با وجود گذشت نزدیک به ۱۷۰۰ سال، هنوز پابرجاست و بسیاری از گردشگران و دانشمندان برای دیدن آن به عراق سفر میکنند.
در زمان ساسانیان، طاق کسری فقط یک بنا نبود؛ بلکه نماد قدرت و شکوه پادشاهی محسوب میشد. پادشاه در زیر این طاق بر تخت مینشست و فرمانروایی میکرد. به همین دلیل، این مکان را «تالار تخت» یا «ایوان بزرگ» نیز مینامیدند. معماری این بنا به گونهای بود که صدای سخنران در آن به خوبی پخش میشد و فضایی با شکوه و رسمی ایجاد میکرد.
طاق کسری در زندگی امروز ما چه کاربردی دارد؟
شاید بپرسید که یک بنای باستانی چه ارتباطی با زندگی روزمرهٔ ما دارد؟ جالب است بدانید که مهندسان و معماران امروزی از شکل و فرم طاق کسری برای ساختن پلها، سقفهای بزرگ و حتی ورزشگاهها الهام میگیرند. مثلاً وقتی به یک ورزشگاه سرپوشیده میروید و سقف بزرگ و منحنی آن را میبینید، این سقف تا حدی شبیه به همان طاقهای باستانی است. همچنین در برخی از مدرسهها و کتابخانهها، از طاقهای آجری برای زیبایی و استحکام ساختمان استفاده میشود.
حتی در خانهٔ خودتان هم میتوانید نمونههای کوچکی از طاق را ببینید. مثلاً بالای در ورودی بعضی از خانههای قدیمی یا در طاقچههای دیوار، شکلی شبیه به طاق کسری دیده میشود. این یعنی معماری ساسانیان هنوز هم در زندگی ما زنده است و بدون آن که بدانیم، از ایدههای آنها استفاده میکنیم. همچنین، آجرچینی طاق کسری به ما نشان میدهد که چگونه با چیدن سادهٔ آجرها میتوان یک بنای محکم و باشکوه ساخت.
یکی دیگر از کاربردهای این بنا، الگوسازی برای ساخت بناهای بلند و بدون ستون است. در زمان ساسانیان، این یک نوآوری بزرگ بود؛ چون ساختن سقفی به این عظمت بدون استفاده از ستونهای داخلی، کار بسیار دشواری بود. امروزه معماران از همین روش برای ساختن سالنهای بزرگ کنفرانس و نمایشگاه استفاده میکنند تا فضای باز و بدون مانع داشته باشند.
سه پرسش چالشی دربارهٔ طاق کسری
پادشاهان ساسانی میخواستند با ساختن بنایی عظیم، قدرت و شکوه خود را به همه نشان دهند. همچنین، فضای بزرگ زیر طاق برای برگزاری مراسم رسمی، پذیرایی از سفرا و لشکریان، و نشستن بر تخت پادشاهی مناسب بود. این بنا مانند یک تالار بزرگ میهمانی بود که میتوانست صدها نفر را در خود جای دهد.
معماران ساسانی از داربستهای چوبی و روش «طاقزدن» استفاده میکردند. آنها ابتدا یک قالب چوبی به شکل طاق میساختند و سپس آجرها را روی آن میچیدند. پس از خشک شدن ملات، قالب را برمیداشتند و طاق محکم باقی میماند. این روش نیاز به دقت و محاسبهٔ بسیار زیادی داشت.
بله، بخش بزرگی از این بنا هنوز در کشور عراق و در نزدیکی شهر بغداد باقی مانده است. گردشگران و پژوهشگران زیادی هر ساله از آن دیدن میکنند. هرچند بخشهایی از آن در طول زمان آسیب دیده، اما هنوز هم عظمت و زیبایی معماری ساسانی را به نمایش میگذارد.
