ناهمواری: پستی و بلندیهای سطح زمین
انواع ناهمواریها
زمین ما مانند یک توپ بزرگ نیست؛ بلکه پر از برجستگی و فرورفتگی است. این پستی و بلندیها به دستههای اصلی زیر تقسیم میشوند:
| نوع ناهمواری | ویژگیها | نمونه در ایران |
|---|---|---|
| کوه | بلندی بسیار زیاد با شیب تند و قلههای نوکتیز یا پهن | البرز و زاگرس |
| تپه | بلندی کمارتفاعتر از کوه با شیب ملایم و قلهای گرد | تپههای ماهور در مرکز ایران |
| دشت | زمین هموار و نسبتاً صاف با ارتفاع کم از سطح دریا | دشت کویر و دشت خوزستان |
| دره | گودال عمیق و باریک بین دو کوه یا تپه که معمولاً رودی در آن جریان دارد | دره الموت در قزوین |
به جز اینها، دامنه (قسمت شیبدار کوه) و کوهپایه (جایی که کوه به دشت میرسد) هم از دیگر شکلهای ناهمواری هستند.
ناهمواریها در زندگی روزمره
ناهمواریها تنها شکل زمین را مشخص نمیکنند؛ بلکه روی کارهای روزانهٔ ما هم اثر میگذارند. مثلاً وقتی با خانواده به مسافرت میروید، اگر جاده از میان کوهها بگذرد، مسیر پیچدرپیچ و طولانی میشود؛ اما در دشتها جاده صاف و راست است و زودتر به مقصد میرسید. کشاورزی هم به ناهمواری وابسته است: در دشتها به دلیل خاک حاصلخیز و دسترسی به آب، کشت و زرع راحتتر است؛ ولی در مناطق کوهستانی، مردم پلهپله روی دامنهها زمین میکنند و باغهای پلکانی درست میکنند تا از هر ذره خاک استفاده کنند. همچنین در شهرهای کوهپایهای، خانهها روی شیب ساخته میشوند و خیابانها سربالایی و سرازیری دارند. این پستی و بلندیها حتی روی آب و هوا هم اثر میگذارند؛ مثلاً دامنهٔ بادگیر کوهها باران بیشتری دریافت میکند.
پرسش و پاسخ دربارهٔ ناهمواریها
پرسش: چرا همهٔ زمین صاف و هموار نیست؟
زمین در طول میلیونها سال بر اثر نیروهای درون زمین (مانند حرکت صفحههای سنگی) و بیرون زمین (مانند باد، باران و یخبندان) شکل گرفته است. بعضی از این نیروها زمین را بالا میبرند و بعضی دیگر آن را میسایند و صاف میکنند. این دو دسته نیرو همیشه با هم درگیرند و باعث میشوند سطح زمین همواره ناهموار بماند.
پرسش: کوهها چگونه به وجود آمدهاند؟
بیشتر کوهها وقتی ساخته میشوند که دو صفحهٔ سنگی بزرگ به هم برخورد میکنند و لبهٔ آنها چین میخورد و بالا میآید. مانند چینخوردن یک فرش که لبههایش بلند شود. به این کوهها، کوههای چینخورده میگویند. بعضی کوهها هم بر اثر فوران آتشفشان و خروج گدازه شکل میگیرند.
پرسش: آیا ناهمواریها برای ما سود دارند یا زیان؟
هر دو! کوهها منابع آب شیرین (چشمهها و یخچالها)، سنگهای معدنی و هوای پاکیزه را برای ما فراهم میکنند. از طرف دیگر، ساخت جاده و خانه در مناطق کوهستانی سختتر است و گاهی رانش زمین و سیل رخ میدهد. اما انسان با دانش خود، هم از سودهای ناهمواری بهره میبرد و هم خطرهای آن را کاهش میدهد.
جمعبندی ناهمواریهای زمین، یعنی همان پستی و بلندیها، جلوههای گوناگونی مانند کوه، تپه، دشت و دره دارند. این شکلها بر اثر نیروهای درونی و بیرونی زمین به وجود آمدهاند و در زندگی ما، از مسافرت و کشاورزی گرفته تا آب و هوا و جای ساخت شهر، نقش مهمی ایفا میکنند. شناخت ناهمواریها به ما کمک میکند تا بهتر با محیط زیست خود سازگار شویم و از منابع آن به درستی استفاده کنیم.
