سلوکیان و اسکندر: روزگار پس از فتح ایران
تغییرهای بزرگ پس از اسکندر
اسکندر در نبردهای بسیار، سپاه ایران را شکست داد و وارد پایتخت هخامنشیان شد. او خود را شاه ایران خواند، ولی ناگهان در جوانی درگذشت. از آن پس، سرداران نیرومندش برای به دست آوردن بخشی از این امپراتوری پهناور با یکدیگر به جنگ پرداختند. سرانجام، سلوکوس که یکی از فرماندهان کاردان بود، بر بیشتر سرزمینهای خاوری، از جمله ایران، چیره شد و دودمان سلوکی را پایهگذاری کرد. سلوکیان نزدیک به ۲۰۰ سال بر ایران فرمان راندند.
آنان شهرهای تازهای ساختند و در آنها یونانینشینان را ساکن کردند. هدف سلوکیان این بود که فرهنگ یونانی را در میان ایرانیان گسترش دهند. از این رو، زبان یونانی در ادارهٔ کشور و ارتش کاربرد یافت. اما مردم ایران، به ویژه کشاورزان و بازرگانان، همچنان به زبان و آیین کهن خود پایبند ماندند. این برخورد دو فرهنگ، زمینهساز دگرگونیهای جالبی در هنر، معماری، و حتی سکهها شد؛ برای نمونه، سکههایی با نقش پادشاه سلوکی در یک رو و نقش خدایان یونانی در رو دیگر ضرب میشد.
مثالهایی از زندگی روزمره در روزگار سلوکیان
فرض کنید در یکی از شهرهای تازهساز سلوکی مانند سلوکیه زندگی میکنید. صبح که برای خرید نان به بازار میروید، با بازرگانی روبرو میشوید که سکههای یونانی دارد و به زبانی آمیخته از یونانی و فارسی با شما گفتوگو میکند. در میدان شهر، ستونی به سبک یونانی میبینید که بر بالای آن مجسمهٔ یک خدای یونانی قرار دارد. اما در خانهٔ همسایه، جشن نوروز برگزار میشود و سفرهٔ هفتسین پهن است. این یعنی فرهنگ ایرانی هنوز زنده است و با فرهنگ یونانی در هم آمیخته.
در مدرسه (اگر چنین جایی وجود داشت)، شاید کودکان خواندن و نوشتن به خط یونانی را میآموختند، اما در خانه با داستانهای شاهنامهٔ هخامنشی بزرگ میشدند. همچنین، پادشاهان سلوکی برای آسانی کار خود، از فرمانداران محلی ایرانی کمک میگرفتند تا مالیات کشاورزان را جمعآوری کنند. این همکاری، مانند این است که معلم، شاگرد زرنگ کلاس را مسئول کمک به دیگر دانشآموزان کند تا نظم برقرار شود.
پرسشهای چالشی
پاسخ: آنان میخواستند جای پای خود را در سرزمین ایران محکم کنند. شهرها مانند پایگاههایی بودند که سربازان و بازرگانان یونانی در آنها ساکن شوند تا کنترل سرزمین آسانتر شود. همچنین این شهرها مرکز پخش فرهنگ یونانی به شمار میرفتند.
پاسخ: بیشتر ایرانیان دوست نداشتند که بیگانه بر آنان فرمان براند. از سوی دیگر، سلوکیان مالیاتهای سنگینی میگرفتند و گاهی به آیین کهن ایرانی بیاحترامی میکردند. به همین دلیل، شورشهایی در نقاط مختلف رخ میداد. اما برخی از نجیبزادگان ایرانی با سلوکیان همکاری میکردند تا جایگاه خود را حفظ کنند.
پاسخ: سلوکیان رفتهرفته قدرت خود را از دست دادند. از یک سو، اشکانیان (پارتیان) از شمال شرق ایران قیام کردند و از سوی دیگر، رومیان در غرب به آنان فشار آوردند. سرانجام، اشکانیان توانستند ایران را از چیرگی سلوکیان بیرون آورند و دودمان اشکانی را بنیاد نهند.
