مهارتهای تفکّر: ابزارهای قدرتمند مغز ما
مقایسه، طبقهبندی، استدلال، استنباط و نتیجهگیری؛ پنج کلید برای حل مسئله در زندگی روزمره
چکیده: آیا تا به حال فکر کردهاید که چطور دو خوراکی را با هم مقایسه میکنید؟ یا چطور وسایل کیفتان را دستهبندی مینمایید؟ این کارها همان مهارتهای تفکّر هستند. در این مقاله با مقایسه، طبقهبندی، استدلال، استنباط و نتیجهگیری آشنا میشوید و یاد میگیرید چطور از آنها در بازی، مدرسه و خانه استفاده کنید.
پنج مهارت اصلی تفکّر
مهارتهای تفکّر مانند جعبهابزاری هستند که مغز ما برای حل مسئله از آن استفاده میکند. بیایید با هم این پنج ابزار را بشناسیم:
| مهارت | معنی ساده | مثال برای دانشآموز |
|---|---|---|
| مقایسه | تشخیص شباهتها و تفاوتها | مقایسهی دو نوع شکلات از نظر طعم و قیمت |
| طبقهبندی | دستهبندی چیزها بر اساس ویژگی مشترک | جداسازی مدادها، خودکارها و پاککنها در کیف |
| استدلال | فکر کردن پلهپله برای رسیدن به جواب | اگر امروز بارانی است و من چتر ندارم، پس خیس میشوم |
| استنباط | نتیجهی پنهان را از روی نشانهها فهمیدن | دیدن کیف مرطوب دوستتان کنار سطل آب → احتمالاً آب ریخته است |
| نتیجهگیری | جمعبندی نهایی از اطلاعات | بعد از بررسی چند مسیر مدرسه، نتیجه میگیرید کوتاهترین راه کدام است |
کاربرد این مهارتها در زندگی روزمره
فرض کنید میخواهید یک بازی رومیزی جدید بخريد. شما مقایسه میکنید: کدام بازی قوانین سادهتری دارد؟ سپس طبقهبندی میکنید: بازیهای فکری را دستهبندی مینمایید. بعد استدلال میآورید: «اگر این بازی دو نفره است و ما سه نفر هستیم، پس نمیتوانیم با هم بازی کنیم». با دیدن جعبهی بازی که گوشهاش پاره شده، استنباط میکنید که بازی قبلاً استفاده شده است. در نهایت نتیجهگیری میکنید که کدام گزینه برای شما مناسبتر است.
مثال دیگر در آشپزخانه: وقتی میوهها را از یخچال درمیآورید، سیبها را از پرتقال جدا میکنید (طبقهبندی). میبینید یک سیب گود افتاده دارد (مشاهده) و نتیجه میگیرید آن سیب رسیدهتر است (استنباط و نتیجهگیری).
چند پرسش و پاسخ چالشی
پرسش: تفاوت استنباط با نتیجهگیری چیست؟
پاسخ: استنباط مانند یک کارآگاه است که از روی یک سرنخ، یک موضوع پنهان را پیدا میکند. ولی نتیجهگیری مانند یک داور است که بعد از شنیدن همهی حرفها، تصمیم نهایی را میگیرد. برای نمونه: اگر صدای گریهی نوزاد را بشنوید، استنباط میکنید که او گرسنه یا خوابش آمده است. اما بعد از چک کردن ساعت غذا و زمان چرت او، نتیجه میگیرید که حتماً زمان شیر خوردنش رسیده است.
پاسخ: استنباط مانند یک کارآگاه است که از روی یک سرنخ، یک موضوع پنهان را پیدا میکند. ولی نتیجهگیری مانند یک داور است که بعد از شنیدن همهی حرفها، تصمیم نهایی را میگیرد. برای نمونه: اگر صدای گریهی نوزاد را بشنوید، استنباط میکنید که او گرسنه یا خوابش آمده است. اما بعد از چک کردن ساعت غذا و زمان چرت او، نتیجه میگیرید که حتماً زمان شیر خوردنش رسیده است.
پرسش: چرا گاهی مقایسه کردن اشتباه از آب درمیآید؟
پاسخ: چون شاید دو چیز را از یک جنبه مقایسه نکنیم. مثلاً اگر بگویید «این خودکار بهتر است چون رنگ آن قرمز است» اما شما به خودکار آبی نیاز دارید، این مقایسه درست نیست. برای مقایسهی درست باید جنبهی مهم را انتخاب کنیم. مثلاً برای خرید خودکار، بهتر است رواننویسی و راحتی را مقایسه کنید نه رنگ را.
پاسخ: چون شاید دو چیز را از یک جنبه مقایسه نکنیم. مثلاً اگر بگویید «این خودکار بهتر است چون رنگ آن قرمز است» اما شما به خودکار آبی نیاز دارید، این مقایسه درست نیست. برای مقایسهی درست باید جنبهی مهم را انتخاب کنیم. مثلاً برای خرید خودکار، بهتر است رواننویسی و راحتی را مقایسه کنید نه رنگ را.
پرسش: آیا طبقهبندی فقط برای اشیاست یا برای ایدهها هم به کار میرود؟
پاسخ: برای ایدهها هم مفید است. مثلاً در مدرسه وقتی میخواهید تکالیف خود را اولویتبندی کنید: تکالیف فوری (امشب باید انجام شود)، تکالیف مهم ولی نه فوری (تا فردا فرصت دارید) و تکالیف سبک (ده دقیقهای تمام میشوند). این هم یک نوع طبقهبندی است.
پاسخ: برای ایدهها هم مفید است. مثلاً در مدرسه وقتی میخواهید تکالیف خود را اولویتبندی کنید: تکالیف فوری (امشب باید انجام شود)، تکالیف مهم ولی نه فوری (تا فردا فرصت دارید) و تکالیف سبک (ده دقیقهای تمام میشوند). این هم یک نوع طبقهبندی است.
نکتهی پایانی: هر روز از این پنج مهارت استفاده میکنید؛ حتی هنگام انتخاب لباس، چیدن وسایل مدرسه یا حل کردن دعوا بین دوستانتان. اگر این مهارتها را تمرین کنید، میتوانید مشکلات را بهتر حل کنید، در درسها موفقتر باشید و تصمیمهای بهتری بگیرید. برای تمرین، هر شب یکی از موقعیتهای روزتان را پیدا کنید و ببینید از کدام مهارت تفکّر استفاده کردهاید.