واژهسازی با «ـگر»؛ ساده و پرکاربرد در فارسی
پسوند «ـگر» چه معنایی به کلمه میدهد؟
«ـگر» به کلمهای که به آن میچسبد، مفهوم «انجامدهنده» یا «سازنده» میبخشد. گاهی به اسم میچسبد، مثل «زر» (طلای زرد) که میشود «زرگر»؛ یعنی کسی که با طلا کار میکند. گاهی هم به فعل میچسبد، مثل «رفت» (رفتن و جارو کردن) که میشود «رفتگر». درست مثل ساختن لگو: یک بخش اصلی داری و با اضافه کردن «ـگر»، معنای تازهای میسازی.
| واژهٔ اصلی | پسوند «ـگر» | واژهٔ تازه و معنی |
|---|---|---|
| چمدان | گر | چمدانگر (کسی که چمدانها را حمل میکند، مثل فرودگاه) |
| بازی | گر | بازیگر (کسی که در نمایش یا فیلم نقش بازی میکند) |
| کار | گر | کارگر (کسی که کار میکند، مثل کارگر ساختمان) |
| تهدید | گر | تهدیدگر (کسی که دیگران را میترساند) |
در زندگی روزمره کجا واژههای «ـگر» را میبینیم؟
حتماً دیدهاید که به نانوایی میروید. کسی که نان میپزد، نانوا نام دارد، اما اگر بخواهیم کسی را بگوییم که با خمیر یا پخت حرفهای کار میکند، از واژهٔ «خمیرگر» یا «پزنده» کمتر استفاده میشود. بهتر است به نمونهٔ سادهتر توجه کنیم: در مدرسه، «سرایدار» محترم گاهی «رفتگر» هم هست؛ یعنی کار رفت و روب را انجام میدهد. در مهمانیهای خانوادگی، کسی که کباب درست میکند را کبابگر مینامیم. حتی در بازیهای کامپیوتری، کسی که نقشه میسازد، نقشهگر نام دارد. پس ببینید چقدر این پسوند در حرفزدن ما کاربرد دارد.
چند پرسش چالشی برای باهوشها!
پاسخ: گاهی فارسیزبانان به جای «ـگر» از «ساز» استفاده میکنند. مثلاً «کفشساز» نه «کفشگر». ولی «کیفساز» و «کیفگر» هر دو دیده شده. مهم این است که «ـگر» یک راه معمول و ساده برای واژهسازی است؛ ولی همیشه تنها راه نیست.
پاسخ: بله، از نظر دستور زبان فارسی، این کار امکان دارد و بسیاری از واژهها همین طور ساخته میشوند. اما اگر مردم از واژهٔ «میزساز» بیشتر استفاده کنند، «میزگر» کمی ناآشنا میشود. برای تمرین در خانه، میتوانی هر وسیلهای را برداری و «ـگر» به آخرش بچسبانی. گاهی کلمهٔ تازه و بامزهای میسازی.
پاسخ: نه، «دانشآموز» از «دانش» و پسوند «آموز» (به معنای یادگیرنده) ساخته شده. «ـگر» با آن فرق دارد. «دانشگر» هم داریم که به دانشمند یا پژوهشگر میگویند. میبینی که هر پسوند یک خانوادهٔ جداگانه میسازد.
