باختر: جهتی که آفتاب در آن پنهان می‌شود
با جهت مغرب و کاربردهای آن در زندگی روزمره آشنا شوید.
چکیده: در این مقاله می‌خوانیم که «باختر» یا «مغرب» یعنی کدام جهت و چرا خورشید در آن غروب می‌کند. با کاربرد این جهت در پیدا کردن قبله و جهتیابی در حیاط مدرسه آشنا می‌شوید. همچنین می‌فهمید که چرا گاهی باختر را با رنگ نارنجی و سرخ غروب می‌شناسیم.
چرا به آن باختر می‌گوییم؟ دو نگاه ساده
واژهٔ «باختر» در زبان فارسی معنای «محلی که خورشید به آن باز می‌گردد» یا جای پنهان شدن خورشید را می‌دهد. نام دیگر آن «مغرب» است که یعنی زمان و جایی که خورشید غروب می‌کند. برای دانش‌آموزی مثل شما، شاید جالب باشد که بدانید:
| نام | ریشهٔ معنی | نمونه در جمله |
|---|---|---|
| باختر | بازگشت خورشید به خانهٔ خود | خورشید از سمت باختر پایین می‌رود. |
| مغرب | زمان و مکان غروب آفتاب | نماز مغرب هنگام غروب خورشید خوانده می‌شود. |
در کلاس درس وقتی رو به تخته سیاه می‌ایستید، اگر دست راستتان سمت پنجرهٔ آفتاب‌گیر باشد، احتمالاً آن پنجره رو به «باختر» باز می‌شود. همچنین در حیاط مدرسه، اگر ساعت حدود ۴ بعدازظهر باشد و به خورشید نگاه کنید، دقیقاً جهت باختر را نشان می‌دهد.
کاربرد باختر در زندگی روزمرهٔ دانش‌آموزی
شاید فکر کنید شناخت جهت باختر فقط برای نقشه‌خوانی کاربرد دارد، اما در زندگی روزمره هم استفاده‌های جالبی دارد:
- پیدا کردن قبله: قبله در ایران بیشتر به سمت جنوب‌غربی است. وقتی بدانید باختر کجاست، می‌توانید حدس بزنید قبله حدوداً چهل و پنج درجه به سمت راست باختر است.
- چیدن میز تحریر: اگر نور بعدازظهر از باختر به چشم شما بتابد و روی کاغذ سایه بیندازد، بهتر است جای میزتان را عوض کنید. آن وقت می‌فهمید که خورشید غربی چقدر مزاحم درس خواندن است.
- گردش با خانواده: وقتی پدر یا مادر می‌گویند «داریم به سمت باختر می‌رویم»، یعنی تا غروب آفتاب، خورشید پشت سرمان است و کم‌کم هوا خنک می‌شود.
نکتهٔ جالبهنگام غروب، رنگ آسمان به سمت نارنجی و سرخ می‌رود. دلیلش این است که نور خورشید از لایهٔ ضخیم‌تری از هوا می‌گذرد و رنگ آبی آن پراکنده می‌شود. دفعه بعد که از مدرسه به خانه می‌روید، به آسمان باختر نگاه کنید.
سه پرسش و پاسخ چالشی دربارهٔ باختر
پرسش ۱: چرا خورشید همیشه در یک جای باختر غروب نمی‌کند؟
پاسخ: در تابستان، خورشید کمی به سمت شمال‌غربی غروب می‌کند و در زمستان، بیشتر به سمت جنوب‌غربی. دلیل آن کج بودن محور زمین است. ولی همیشه جهت کلی «باختر» است.
پاسخ: در تابستان، خورشید کمی به سمت شمال‌غربی غروب می‌کند و در زمستان، بیشتر به سمت جنوب‌غربی. دلیل آن کج بودن محور زمین است. ولی همیشه جهت کلی «باختر» است.
پرسش ۲: آیا در نقشه، باختر همیشه سمت چپ است؟
پاسخ: در بیشتر نقشه‌های استاندارد، بالای نقشه شمال، پایین آن جنوب، راست آن خاور (شرق) و چپ آن باختر (غرب) است. بنابراین اگر نقشه را درست روبروی خود بگیرید، سمت چپتان باختر است.
پاسخ: در بیشتر نقشه‌های استاندارد، بالای نقشه شمال، پایین آن جنوب، راست آن خاور (شرق) و چپ آن باختر (غرب) است. بنابراین اگر نقشه را درست روبروی خود بگیرید، سمت چپتان باختر است.
پرسش ۳: آیا می‌توان بدون قطبنما باختر را پیدا کرد؟
پاسخ: بله! کافی است یک چوب را راست در زمین فرو کنید. نوک سایهٔ چوب را علامت بزنید. بعد از ۱۵ دقیقه جای جدید سایه را علامت بزنید. خط میان دو علامت، جهت خاور و باختر را نشان می‌دهد (اولی باختر، دومی خاور).
پاسخ: بله! کافی است یک چوب را راست در زمین فرو کنید. نوک سایهٔ چوب را علامت بزنید. بعد از ۱۵ دقیقه جای جدید سایه را علامت بزنید. خط میان دو علامت، جهت خاور و باختر را نشان می‌دهد (اولی باختر، دومی خاور).
آنچه از این مقاله آموختیم:
➊ باختر جهتی است که خورشید در آن غروب می‌کند و نام دیگر آن مغرب است.
➋ با پیدا کردن باختر می‌توانیم قبله را تقریباً تشخیص دهیم و جای میز تحریرمان را بهتر انتخاب کنیم.
➌ در نقشهٔ استاندارد، جهت باختر همیشه سمت چپ نقشه قرار دارد.
➍ حتی بدون قطبنما هم با روش سایهٔ چوب می‌توان باختر را پیدا کرد. هر بار که خورشید غروب می‌کند، فرصتی برای تمرین جهتیابی دارید.
➊ باختر جهتی است که خورشید در آن غروب می‌کند و نام دیگر آن مغرب است.
➋ با پیدا کردن باختر می‌توانیم قبله را تقریباً تشخیص دهیم و جای میز تحریرمان را بهتر انتخاب کنیم.
➌ در نقشهٔ استاندارد، جهت باختر همیشه سمت چپ نقشه قرار دارد.
➍ حتی بدون قطبنما هم با روش سایهٔ چوب می‌توان باختر را پیدا کرد. هر بار که خورشید غروب می‌کند، فرصتی برای تمرین جهتیابی دارید.
