ترس خوب و ترس بد: کدام یک ما را نجات میدهد؟
ترس پسندیده و ترس نکوهیده؛ دو روی یک سکه
| نوع ترس | ویژگی اصلی | مثال در زندگی دانشآموز |
|---|---|---|
| ترس پسندیده (سودمند) | ما را از کار خطرناک بازمیدارد و راهکار نشان میدهد | ترس از پرشدن نمره، باعث درس خواندن به موقع میشود |
| ترس نکوهیده (ناسودمند) | مانع از انجام کارهای عادی و ضروری میشود | ترس از پرسش و پاسخ در کلاس، حتی وقتی جواب را میدانی |
ترس پسندیده مانند یک چراغ راهنما عمل میکند. مثلاً وقتی دوچرخهسواری میکنی و از سرعت زیاد میترسی، این ترس به تو کمک میکند ترمز بگیری و از تصادف جلوگیری کنی. همچنین دوری از دوستی با کسی که تو را به کارهای بد تشویق میکند، نشانهٔ ترس خوب و هوشمندانه است. یا وقتی میدانی به یک محلهٔ ناامن نروی، از ترس سالم استفاده کردهای. این ترسها باعث میشوند قدرت تفکرت بیشتر شود و تصمیمهای درست بگیری.
در مقابل، ترس نکوهیده مثل یک مه غلیظ عمل میکند که همه چیز را قاطی نشان میدهد. مثلاً تصور کن دانشآموزی به خاطر ترس از زلزله (که خیلی کم پیش میآید) از رفتن به مدرسه خودداری کند. یا کسی آنقدر از میکروب بترسد که دستهایش را هر ۵ دقیقه یک بار بشوید. این ترسها فکر و اراده را فلج میکنند و انجام کارهای ساده را هم غیرممکن میسازند.
چهار موقعیت واقعی در کوچه و مدرسه
رانندگی با سرعت زیاد فرض کن سوار ماشین پدرت هستی و پدرت خیابان خلوت را میبیند و میخواهد خیلی تند برود. ترس تو از تصادف یک ترس پسندیده است. میتوانی به او بگویی «لطفاً آهسته برو». این ترس به تو جرات میدهد که حرفت را بزنی و ایمنی را حفظ کنی.
دوری از دوستان بد دوست جدیدت به تو اصرار دارد که دفترچهٔ ریاضی همکلاسی را پنهان کنی تا او نمره نگیرد. ترس تو از اشتباه بودن این کار، یک ترس ارزشمند است. این ترس باعث میشود از دوستی با او دست بکشی و به معلم یا پدر و مادرت بگویی.
مکانهای ناامن اگر دوستت تو را به زیرزمین تاریک و خلوت ساختمان دعوت کند و تو بترسی و نروی، این ترس بسیار عاقلانه است. اما اگر از رفتن به کتابخانهٔ مدرسه بترسی چون یک بار صدای بلندی شنیدهای، این ترس بیدلیل است و باید با آن مبارزه کنی.
ترس از بیرون رفتن بعضی بچهها آنقدر از حادثه میترسند که حتی در حیاط خانه هم بازی نمیکنند. در حالی که آمار نشان میدهد خانه هم خطرهایی دارد، ولی ما زندگی را تعطیل نمیکنیم. ترس نکوهیده تو را از لذت بازی و دیدن دوستان محروم میکند.
سه پرسش چالشی برای روشن شدن موضوع
پاسخ: ترس از امتحان اگر باعث شود دفترهایت را مرتب کنی، درس بخوانی و زودتر بخوابی، ترس پسندیده است. اما اگر آنقدر بترسی که شب امتحان اصلاً نخوابی یا از رفتن به جلسهٔ امتحان خودداری کنی، تبدیل به ترس نکوهیده شده است. مرز این دو در «بازدارندگی مفید» در برابر «فلجکنندگی» است.
پاسخ: گاهی بچهها دوست دارند خود را شجاع نشان بدهند. اما شجاعت واقعی یعنی تشخیص خطر و دوری از آن، نه انجام کار احمقانه. اگر دوستی تو را تشویق کند از دیوار بلند بپری در حالی که ممکن است پایت بشکند، تو با «نه» گفتن، شجاعترین فرد هستی. ترس پسندیده نشانهٔ عقل است، نه بزدلی.
پاسخ: یک روش ساده، «گامهای کوچک» است. مثلاً اگر از راهروی تاریک مدرسه میترسی، اول با یک دوست تا نیمهٔ راهرو برو. روز بعد تا انتها بروید. روز بعد چند ثانیه تنها در آن بایست. به تدریج مغزت یاد میگیرد که خطری وجود ندارد. همچنین میتوانی با پدر و مادر یا مشاور مدرسه حرف بزنی. هیچ اشکالی ندارد که از چیزهای نامعقول بترسی، مهم مبارزه با آن ترس است.