ضمیر: گفتوگوی بیصدای درون
ضمیر چیست و چه بخشهایی دارد؟
ضمیر مثل یک دوست دانا در درون ماست که بیصدا با ما حرف میزند. به بخش پنهان وجودمان میگویند که خوب و بد را به ما یادآوری میکند. دانشآموزان پایهٔ ششم و هفتم هر روز از ضمیر خود استفاده میکنند، مثلاً وقتی میخواهند دفتر گمشدهٔ همکلاسی را پس بدهند یا موقع امتحان تصمیم میگیرند تقلب نکنند. برای اینکه بهتر متوجه شوید، بیایید بخشهای مختلف ضمیر را در یک جدول ساده ببینیم:
| نام بخش | کار آن در درون ما |
|---|---|
| ضمیر خودآگاه | چیزهایی که الان به آنها فکر میکنیم، مثلاً برنامهٔ درس خواندن برای فردا. |
| ضمیر ناخودآگاه | خاطرهها و عادتهایی که بیآنکه متوجه باشیم روی ما اثر میگذارند، مثلاً دوست داشتن طعم غذای مادر. |
| وجدان | صدای باطن که میگوید «این کار درست است» یا «این کار اشتباه است». |
چگونه ضمیر را در زندگی روزمره میبینیم؟
فرض کن در زنگ ورزش، دوستت ناخواسته توپ را به شیشهٔ دفتر میزند و همه فرار میکنند. صدای درون تو چه میگوید؟ شاید بگوید: «برو به معلم بگو چه اتفاقی افتاده، حتی اگر خودت مقصر نبودی.» این همان وجدان بیدار است. یا وقتی ناهار مدرسه را میخوری و کیسهٔ زبالهٔ دیگران را روی زمین میبینی، ضمیرت به تو یادآوری میکند که زباله را بردار و در سطل بینداز، چون باطنت دوست دارد جای تمیزی داشته باشد. دانشآموزانی که به حرف ضمیر خود گوش میدهند، در کلاس محبوبترند و اعتماد دیگران را راحتتر به دست میآورند.
پرسشهای چالشی دربارهٔ درون و باطن
پاسخ: یعنی از خودت بپرس واقعاً دوست داری چه کار کنی و چه چیزی برایت درستتر است. مثلاً اگر بین بازی کردن و کمک به مادر گیر کردهای، صدای باطن معمولاً کمک به مادر را انتخاب میکند، چون مهربانی در درون همه هست.
پاسخ: گاهی ما به خاطر ترس یا خجالت، صدای باطن را درست نمیشنویم. اما اگر از یک بزرگتر آگاه یا معلم بپرسی، کمک میکند که ضمیرت را تربیت کنی. مثلاً اگر باور داشته باشی که «همیشه برنده شدن خیلی مهم است»، شاید ضمیرت به تو بگوید در بازی تقلب کنی. در این صورت باید با فکر کردن و مشورت، آن باور را درست کنی.
پاسخ: چون ممکن است بقیهٔ بچهها کار دیگری انجام بدهند و تو میترسی متفاوت باشی. مثلاً همه دارند از ظرف یکبارمصرف دوباره استفاده میکنند، ولی میدانی که این کار به طبیعت آسیب میزند. در این لحظه، ضمیر قوی به تو شجاعت میدهد که کار درست را انجام دهی، حتی اگر تنها باشی.
هر روز چند دقیقه با خودت فکر کن: امروز چه کار خوبی کردم؟ چه موقعیتی بود که صدای باطنم به من هشدار داد؟ کتابهای قصهٔ فارسی که دربارهٔ درستی و مهربانی هستند بخوان. وقتی اشتباه میکنی، از ته دل عذرخواهی کن. این کارها ضمیر تو را قوی و شفاف میکند، طوری که همیشه بتوانی خوب را از بد تشخیص دهی. به یاد داشته باش هر کسی یک «دنیای درون» دارد که ارزشمندترین دارایی اوست. پس مواظب باطن خودت باش و به حرفهای قشنگی که در دلت زمزمه میشود، احترام بگذار.