گردهافشانی: ماجرای جابهجایی گرده توسط حشرات و کمک به گیاهان
گرده چیست و چرا گیاهان به آن نیاز دارند؟
گلها برای ساختن دانه به مادهای زرد و پودری به نام گرده نیاز دارند. گرده در قسمت نر گل (پرچم) ساخته میشود. برای اینکه دانه به وجود بیاید، گرده باید به قسمت ماده گل (مادگی) برسد. به این جابهجایی، گردهافشانی میگویند. بدون گردهافشانی، درختان سیب، گیلاس و خیار میوه نمیدهند.
حشراتِ گردهافشان: زنبور، پروانه و دیگر یاران کوچک
بیشتر گردهافشانی را حشرات انجام میدهند. مهمترین آنها زنبور عسل است. زنبور وقتی روی گلی مینشیند تا شهد بنوشد، گرده به پاها و بدنش میچسبد. سپس به گل بعدی میرود و گرده را به مادگی آن منتقل میکند. پروانهها، مگسها، سوسکها و حتی بعضی مورچهها نیز گردهافشان هستند. بعضی از گردهافشانها شبها فعالند، مانند پروانههای شبپرواز.
| نام حشره | ویژگی مهم | نوع گلی که دوست دارد |
|---|---|---|
| زنبور عسل | بسیار منظم و سختکوش | گلهای زرد و آبی |
| پروانه | روزها فعال، زبان دراز | گلهای صورتی و قرمز |
| مگس گل | گرده کمی جابهجا میکند | گلهای بدبو و تیره |
| سوسک | از قدیمیترین گردهافشانها | گلهای سفید و پهن |
گیاهان چگونه حشرات را به باغ خود دعوت میکنند؟
گیاهان برای جذب گردهافشانها سه راهکار اصلی دارند: رنگ، بو و شهد. گلهای زرد، آبی و بنفش برای زنبورها جذابترند. گلهای قرمز برای پروانهها دلپذیرترند. عطر گل نیز مانند یک پیامک به حشرات میگوید: «بیا، اینجا غذا هست!» شهد هم مایع شیرینی است که انرژی حشره را تأمین میکند. در حقیقت، حشره و گیاه به یکدیگر کمک میکنند: گیاه غذا میدهد، حشره گرده را جابهجا میکند.
فرمول ساده برای تعداد دانههای یک سیب
تعداد دانههای یک میوه گاهی به تعداد دفعات گردهافشانی بستگی دارد. اگر حشره گرده بیشتری جابهجا کند، دانههای بیشتری تشکیل میشوند. میتوان این رابطه را با یک فرمول ساده نشان داد:
در این فرمول، S یعنی تعداد دانههای سالم، P یعنی تعداد دانههای گردهای که به مادگی رسیدهاند و k یک عدد ثابت است که نشان میدهد هر دانه گرده چقدر شانس تبدیل شدن به دانه را دارد. هرچه P بیشتر باشد، S نیز بیشتر میشود.
چالشهای مفهومی: سه پرسش و پاسخ ساده
پاسخ: خیر. بعضی گیاهان مثل گندم و ذرت از باد کمک میگیرند. باد گردههای سبک و خشک آنها را جابهجا میکند. اما بیشتر گیاهانی که میوهٔ آبدار و رنگین دارند (مانند توتفرنگی، گوجه و سیب) به حشرات وابستهاند.
پاسخ: بسیاری از میوهها به شدت کم میشوند یا اصلاً به وجود نمیآیند. دانشمندان تخمین میزنند که حدود یک سوم غذایی که ما میخوریم، به گردهافشانی توسط حشرات وابسته است. بدون زنبور، دیگر نه بادام درخت دارد، نه سیب و نه خیار.
پاسخ: بعضی از گیاهان میتوانند با گردهٔ همان گل، دانه بسازند (خودگشنی). ولی بیشتر گیاهان برای اینکه بچههای قویتری داشته باشند، گردهٔ گل دیگر را ترجیح میدهند. به این کار دگرگشنی میگویند و حشرات در آن نقش اصلی را دارند.
پاورقی
¹ گرده (Pollen) – پودر زردرنگی که در پرچم گل ساخته میشود و سلول نر گیاه است.
² پرچم (Stamen) – قسمت نر گل که گرده در آن تولید میشود.
³ مادگی (Pistil) – قسمت ماده گل که گرده باید به آن برسد تا دانه تشکیل شود.
⁴ شهد (Nectar) – مایع شیرینی که گلها ترشح میکنند و غذای اصلی زنبورهاست.
⁵ خودگشنی (Self-pollination) – گردهافشانی درون یک گل یا بین دو گل از یک گیاه.
⁶ دگرگشنی (Cross-pollination) – گردهافشانی بین دو گل از دو گیاه متفاوت که با کمک حشرات یا باد انجام میشود.
