آلودگی محیط زیست: وقتی هوا، آب و خاک به دلیل فعالیتهای ما کثیف میشوند
هوا چگونه کثیف میشود؟ تأثیر دود کارخانهها و خودروها
تصور کنید همهٔ ماشینهای شهر یکجا دود سیاه از لولهٔ اگزوزشان بیرون بفرستند. این دود در واقع مخلوطی از گازهای سمی است که بیشتر آن از سوزاندن سوختهای فسیلی1 مثل بنزین، گازوئیل و نفت به دست میآید. وقتی هوا کثیف میشود، ذرات ریز وارد بینی و ریههای ما میشوند و باعث سرفه، آلرژی و تنگی نفس میگردند. حتی ممکن است باعث بیماریهای قلبی هم بشوند.
یک مثال ساده: فرض کنید در حیاط خانه، مقداری کاغذ و چوب خشک بسوزانید. دودی که میبینید، همان گازهای آلاینده را دارد. حالا همین اتفاق را در مقیاس بزرگ در نیروگاهها و کارخانهها تصور کنید. سالانه میلیونها تن گاز کربن دیاکسید2 وارد هوا میشود که به گرم شدن زمین کمک میکند. همچنین گازهایی مانند دیاکسید گوگرد3 باعث باران اسیدی میشوند که به ساختمانها و درختان صدمه میزند.
| نوع آلاینده | منبع اصلی | اثر روی انسان |
|---|---|---|
| کربن مونوکسید | اگزوز خودروها | کاهش اکسیژن خون |
| دیاکسید گوگرد | سوخت نیروگاهها | آسیب به ریه و باران اسیدی |
| ذرات معلق (دود و گردوغبار) | ترافیک، کارخانهها، آتشسوزی | آسم، آلرژی و مشکلات قلبی |
آب و خاک هم از آلودگی بی نصیب نمیمانند
آلودگی هوا فقط در آسمان نمیماند. ذرات آلاینده همراه با باران به زمین میریزند و وارد رودخانهها، دریاچهها و حتی آب آشامیدنی میشوند. گازهای اسیدی مثل دیاکسید گوگرد و اکسیدهای نیتروژن4 در ابرها حل میشوند و بارانی درست میکنند که مانند سرکه یا آب لیمو ترش است. این باران اسیدی به آب و خاک آسیب میزند. برای مثال، ماهیها و قورباغههای کوچک در آبهای اسیدی نمیتوانند زنده بمانند. از طرف دیگر، مواد نفتی که از کارخانهها یا تعمیرگاهها وارد زمین میشوند، خاک را برای مدت طولانی سمی میکنند.
یعنی گاز دیاکسید گوگرد با آب ترکیب میشود و اسید سولفورو تولید میکند که باران را اسیدی میکند.
آلودگی خاک یعنی مواد سمی مثل سرب، جیوه و نفت خام در زمین نفوذ کنند. وقتی خاک کثیف باشد، سبزیجات و میوههایی که در آن رشد میکنند نیز آلوده میشوند. اگر کودکی هویج آلوده بخورد، ممکن است دچار مسمومیت شود. همچنین کرمهای خاکی که برای حاصلخیزی زمین مفید هستند، در خاک سمی میمیرند و زنجیرهٔ غذایی به هم میریزد.
مثال عینی: آلودگی در زندگی روزانهٔ ما
حتماً دیدهاید که صبح زود در فصل سرما، دود غلیظی از دودکش خانهها بلند میشود. این دود ناشی از سوزاندن نفت یا گازوئیل در بخاریهای قدیمی است. همین دود وارد هوای حیاط مدرسه شما میشود و روی برگ درختان مینشیند. اگر بعد از چند روز به برگها دست بزنید، لایهٔ سیاه و چربیمانندی روی انگشتان شما میماند. این یعنی ذرات آلاینده به گیاه هم چسبیدهاند و روزنهای برگ را میبندند؛ در نتیجه گیاه نمیتواند به خوبی نفس بکشد.
مثال دیگر: نزدیکی یک جایگاه پمپ بنزین یا تعمیرگاه ماشین را در نظر بگیرید. گاهی بنزین یا روغن روی زمین میریزد و نفوذ میکند. بعد از باران، این مواد سمی به چاهها و جویهای آب میرسند و آب آشامیدنی منطقه را ناسالم میکنند. برای همین است که میگویند نریختن روغن ماشین در زمین و تحویل آن به مراکز بازیافت کار بسیار مهمی است.
چالشهای مفهومی (سه پرسش و پاسخ)
پاسخ: بله، بسیاری از آلایندهها بیبو هستند. گاز کربن مونوکسید بیبوست اما بسیار سمی است و باعث خوابآلودگی و سردرد میشود. دودی که میبینید، حتی اگر بوی تندی ندهد، باز هم حاوی ذرات ریز است که به ریه آسیب میزند.
پاسخ: کارخانهها برای ما خوراک، پوشاک، اتومبیل و وسایل مدرسه تولید میکنند. تعطیلی آنها زندگی را مختل میکند. راه حل، استفاده از فیلترهای دودکش، جایگزینی سوختهای پاک مثل انرژی خورشیدی و بادی و کاهش مصرف شخصی است.
پاسخ: انسان از راه آشامیدن آب آلوده، خوردن ماهیهای سمی و حتی استحمام با آب ناسالم دچار بیماری میشود. موادی مانند سرب و جیوه بر مغز و دستگاه عصبی به ویژه در کودکان اثر بسیار بدی میگذارند.
پاورقی
1. سوختهای فسیلی (Fossil Fuels): مواد قابل احتراقی مانند زغالسنگ، نفت و گاز طبیعی که از بقایای جانداران قدیمی در زیر زمین تشکیل شدهاند.
2. کربن دیاکسید (Carbon Dioxide): گازی بیبو که از سوختن کربن به دست میآید و یکی از گازهای گلخانهای اصلی است.
3. دیاکسید گوگرد (Sulfur Dioxide): گازی با بوی تند که از سوزاندن نفت و زغال سنگ حاوی گوگرد تولید میشود و عامل باران اسیدی است.
4. اکسیدهای نیتروژن (Nitrogen Oxides): گروهی از گازهای سمی که در دمای بالا در موتور خودروها و نیروگاهها تشکیل میشوند و به باران اسیدی و مه دود کمک میکنند.
