بوستان

مثنوی معنوی

کلیله و دمنه

شاهنامه

معرکه: جای نبرد / نمط: روش

شکن: گردی صورت / گلبن: بوته‌ٔ گل

ورطه: اقیانوس / فروغ: پرتو

زهره‌در: حریص / پیرایه: زیور

الهی، فضل خود را یار ما کن / ز رحمت، یک نظر در کار ما کن

تویی رزاق هر پیدا و پنهان / تویی خلاق هر دانا و نادان

نعره برآورده، فلک کرده‌کر / دیده سیه کرده، شده زهره در

گشت یکی چشمه ز سنگی جدا / غلقله زن، چهره‌نما، تیزپا

مضاف‌الیه - مضاف‌الیه

مفعول - مضاف‌الیه

متمم - مفعول

مفعول - مفعول

چون بگشایم ز سر مو، شکن / ماه بیند رخ خود را به من

لیک چنان خیره و خاموش ماند / کز همه شیرین سخنی، گوش ماند

در بر من، ره چو به پایان برد / از خجلی سر به گریبان برد

قطره باران که در افتد به خاک / زو بدمد بس گهر تابناک

آسمان - ارتباط

زمین - ازدواج

آفرینش - ازدواج

آسمان - برابری

خود را با دریا برابر دانست

خود را ارزشمندتر از دریا دانست

عظمت دریا را دریافت و به ناچیزی خود پی‌برد

بر غرور و تکبرش افزوده شد

پروردگارا! با فضل و بخششت ما را همراهی کن و با مهر و محبت خود با ما رفتار کن

پروردگارا! با دانش خود ما را همراهی کن و با لطف و رحمت به ما نظر کن.

خداوندا! از دانش خود به ما عطا کن و با مهربانی با ما رفتار کن

خداوندا! بخشش خود را همراه ما کن و از روی رحمت و لطف به ما توجهی کن.

تضاد - حس‌آمیزی - کنایه

تضاد - مجاز - واج‌آرایی

تشخیص - تضاد - استعاره

جناس - حس‌آمیزی - تناسب

صدف مشبه‌به و تیر مشبه است.

کف و تیر مشبه هستند.

کف مشبه و تیر مشبه‌به است.

صدف و رود بر هدف وجه‌شبه هستند.

تا قدم به بهشت نگذاشته‌ام، از هوای نفس و شیطان غافل نباشم.

تا مال هلال تمام نشده است، حرام نخورم.

حقّا که تمام علم را دریافته‌ای.

از آب حقیقت علم و حکمت، سیراب شده است.

حقارت

طمأنیه

فراعنه

اُخت

سه تا

چهار تا

یکی

دو تا

چهار تا

سه تا

دو تا

یکی

ای غبار خاک پایت توتیای چشم من / کم‌ترین گردی ز کویت خون‌بهای چشم من

من ز چشم خود ملولم کاشکی برخواستی / از درت گردی و بنشستی به‌جای چشم من

می‌زند چشمم رهی تر آن‌چنان کاندر عراق / رودها بر بسته‌اند از پرده‌های چشم من

ای صبا گر خاک پای او به‌دست آید تو را / ذره‌ای زان کوش، داری از برای چشم من

سخن را سر است ای خردمند و بن / میاور سخن در میان سخن

ز دیده خون بچکاند فسانه‌ای حافظ / چو یاد وقت زمان شباب و شیب کند

می‌خور که عاشقی نه به کسب است و اختیار / این موهبت رسید ز میراث فطرتم

دل و دینم شد و دلبر به ملامت برخاست / گفت با ما منشین کز تو سلامت برخاست

بیا تا در می صافیت راز دهر بنمایم / به شرط آن که ننمایی به کج طبعان دل کورش

از سخن چینان ملالت‌ها پدید آمد ولی / گر میان هم‌نشینان ناسزایی رفت رفت

پند حکیم محض صواب است و عین خیر / فرخنده آن کسی که به سمع رضا شنید

واعظ شحنه شناس این عظمت گو مفروش / زان که منزلگه سلطان دل مسکین من است

شدم ز دست تو شیدای کوه و دشت و هنوز / نمی‌کنی به‌ترحّم نطاق سلسله سست

تا شدم حلقه به‌گوش در می‌خانه‌ٔ عشق / هر دم آید غمی از نو به مبارک بادم

حافظ شب هجران شد بوی خوش وصل آمد / شادیت مبارک باد ای عاشق شیدایی

به وقت گل شدم از توبه‌ٔ شراب خجل / که کس مباد ز کردار ناصواب خجل

«موی از سر باز کردن»: تراشیدن موی سر

«شوخ از خود باز کردن»: تمیز کردن آلودگی‌ها

«از عذاب دَین، فرج دادن»: شفاعت کسی کردن

«در حال بر نشستن»: فوراً بر اسب سوار شدن

نیکی - روزی

شهرت - روزی

قدرت - درماندگی

مقام - زندگی

مملکتی بهتر از این ساز کن / خوش‌تر ازین حجره دری باز کن

هر چه دهد مشرقی صبح بام / مغربی شام ستاند به وام

چنین است رسم سرای درشت / گهی پشت به‌زین و گهی زین به پشت

منزل فانیست قرار مبین / باد خزانیست بهارش مبین

آفرین - زمین پست - آزمند - غم‌خواری

خوشا - هلاکت - بیهوده - خدمت

نفرین - مهلکه - حریص - اندیشه

خوشا - کنج - طماع - محافظت

یک

دو

سه

چهار

دو

چهار

شش

هشت

ابر ز من، حامل سرمایه شد باغ ز من صاحب پیرایه شد

چون بدوم، سبزه در آغوش منبوسه زند بر سر و بر دوش من

چشمۀ کوچک چو به آن‌جا رسید و آن همه هنگامۀ دریا بدید

خواست کزان ورطه، قدم در کشد خویشتن از حادثه برتر کشد

من گوش استماع ندارم «لمن تَقول»: برای چه کسی می‌گویی (کنایه از نصیحت ناپذیری)

خسرو بیت سعدی را با آواز خوش شش‌دانگ خواند: کامل و تمام

گر ذوق نیست تو را، کژ طبع جانوری: طبیعت ناسازگار

در عین حال چشمه‌ای از خوشمزگی‌های رنگارنگ او بود: نمونه‌ای

صدف - تیر

دهان - تیر

کف - هدف

دهان - صدف

عشق شوری در نهاد ما نهاد / جان ما در بوته سودا نهاد

کتابی که در او داد سخن‌آرایی توان داد

تو را که درد نباشد ز درد ما چه تفاوت / تو حال تشنه ندانی که بر کنارۀ جویی

حال چوگان چون نمی‌دانی که چیست / ای نصیحت‌گو، به ترکِ گوی، گوی

خسرو انشای خود را چنین آغاز کرد.

بدان کوش که به هر محالی از حال و نهاد خویش بنگردی.

از آموختن، ننگ‌مدار تا از ننگ رسته‌ باشی

چرا به‌جای تحصیل علم، چوپانی می‌کنی؟

دو - سه

سه - دو

سه - سه

دو - دو

کم‌فروشی

دورویی

دروغ‌گویی

بی‌حیایی

اگر غم و شادیت بُوَد، به آن کس گوی که او تیمار غم و شادی تو دارد.

به هر نیک و بد، زود شادان و زود اندوهگین مشو، که این فعل کودکان باشد.

اثر غم و شادی پیش مردمان، برخود پیدا مکن.

به‌وقت نومیدی امیدوارتر باش و نومیدی را در امید، بسته‌دان و امید را در نومیدی.