راهنما ـ پندار ـ پوشاننده ـ دیر

اجازه ـ گمان ـ آهنگ و نغمه‌های مرتّب ـ درویش

همکار ـ مورد شک ـ آواز ـ بی‌نوا

وزیر ـ فهم ـ پوشش ـ سپری شده

چهار

سه

دو

یک

عشق مست است و حریف بزم ما / عقل مخمور و ز ما رنجیده است

ساقی مست مجلس عشقم / می‌فروشم حریف و همدم جام

حریف هم به بزم می‌گساری / رفیق هم به کوی دوست داری

«هرگز نمیرد آن‌که دلش زنده شد به عشق» / عشقی نمرد و مرد حریف نبرد او

من از فرمان زلفش سر نپیچم / که مژگانش چنین دستور داده‌ست

دستور آمده است که در ماجرای عشق / چیزی به جز مصیبت و غم نیست آنِ ما

ای رایت دولت ز تو بر چرخ رسیده / وی چشم وزارت چو تو دستور ندیده

دست عشق از دامن دل دور باد / می‌توان آیا به دل دستور داد؟

شربت زهر ار تو دهی نیست تلخ / کوه اُحد گر تو نهی نیست بار

بمیرد هر آن کس که زاید درست / شود نیست چونان که بود از نخست

عجب نیست از گل که خندد به سروی / که در این چمن پای در گل نشیند

معنی قرآن به دست آور که او عین رضاست / این فضیلت نیست محو صورت قران شدن

ز طرف پرده آمد پیر بیرون / چو ماری کآید از نخجیر بیرون

چو گل نر عاشقی پرده دریده / ز عالم رفته و عالم ندیده

به هر پرده که او بر زد نوایی / ملک دادش پر از گوهر قبایی

در اندیشه که لعبت‌باز گردون / چه بازی آردش زان پرده بیرون

یاد ساحل کی کند مستغرق دریای عشق؟ / زان‌که این معنی نداند هر که او بر ساحل است

سر برای تو که هم دردی و هم درمانی / جان فدای تو که هم زهری و هم تریاغی

گفت این معکوس می‌گویی بدان / شور و شر از طمع آید سوی جان

زنان مصر چه دیدند بر رخ یوسف / که شرحه شرحه بریدند ساعد چو نگار؟

این گواه فعل و قول از وی بجو / کاو به دریا نیست واصل هم‌چو جو

از فراغ و هجر می‌گویی سخن / هرچه خواهی کن، ولیکن این مکن

به هر نغمه که از مطرب شنیده / بدو وجدی از آن عالم رسیده

ز جذبه یا ز برهان حقیقی / رهی یابد به ایمان حقیقی

دو

سه

چهار

یک

گل در این گلشن کجا دارد سر پروای ما؟ / خار هم از سرکشی کی می‌رود در پای ما؟

دل گمان دارد که پوشیده‌ست راز عشق را / شمع را فانوس پندارد که پنهان کرده است

دخل بی‌جا ندهد غیر خجالت اثری / تیر کج باعث رسوایی تیرانداز است

زیور آیینهٔ دل روشنی باشد، نه عکس / خانهٔ تاریک را شمعی به از صد صورت است

شراب گردِ کدورت نبرد از دل ما / چو دانه سوخته باشد، چه از سحاب آید؟

دو منزل‌اند دل و دیده، هر دو خانهٔ تو / چه حاجت است که من گویمت کجا بنشین؟

در خزان از عندلیبان بانگ افسوسی نخاست / چون ورق برگشت چشم یاری از یاران مدار

دیده بستن ز جهان فیض و گشایش دارد / چون گدا کور شود، برگ و نوایی بیند

فکر شنبه تلخ دارد جمعهٔ اطفال را / عشرت امروز بی‌اندیشهٔ فردا خوش است

انتقام هرزه‌گویان را به خاموشی گذار / تیغ می‌گوید جواب مرغ ناهنگام را

فزود آتش من آب را خبر ببرید / اسیر می‌بردم غم ز کافرم بخرید

چو غوره رست ز خامیّ خویش شد شیرین / چو ماهِ روزه به پایان رسید عید شود

نگر تا چه گوید سخن‌گوی بلخ / که باشد سخن گفتن راست تلخ

پای خوابیده به فریاد نگردد بیدار / پند با عاشق بی‌دل چه تواند کردن؟

گر عاشقی از گنه چه باک است؟ / خورشید به هر چه تافت پاک است

 تنها نه آن غزالش جمعی سگان گرفتند / هر جا که یوسفی هست صد گرگ در کمین است

حریص را نکند نعمت دو عالم سیر / همیشه آتش سوزنده اشتها دارد

از پشیمانی سخن در عهد پیری می‌زنم / لب به دندان می‌گزم اکنون که دندانم نماند

آدمی پیر چو شد حرص جوان می‌گردد / خواب در وقت سحرگاه گران می‌گردد

ریشهٔ نخل کهن‌سال از جوان افزون‌تر است / بیش‌تر دل‌بستگی باشد به دنیا پیر را

هر که دل پیش دلبری دارد / ریش در دست دیگری دارد

حریص را نکند نعمت دو عالم سیر / همیشه آتش سوزنده اشتها دارد

نخواهد آنش از همسایه هر کس جوهری دارد / چنار از سینهٔ خود می‌کند ایجاد آتش را

اقبال خصم هر چه فزون‌تر شود نکوست / فوّاره چون بلند شود سرنگون شود

برو طواف دلی کن که کعبهٔ مخفی‌ست / که آن خلیل بنا کرد و این خدا خود ساخت

آدمی پیر چو شد حرص جوان می‌گردد / خواب در وقت سحرگاه گران می‌گردد

دود اگر بالا نشیند، کسر شأن شعله نیست / جای چشم ابرو نگیرد، گر چه او بالاتر است

عیب پاکان زود بر مردم هویدا می‌شود / موی اندر شیر خالص زود پیدا می‌شود

سیری ز مال نیست تهی چشم حرص را / غربال را ز کثرت حاصل چه فایده؟

قطع امید کرده نخواهد نعیم دهر / شاخ بریده را نظری بر بهار نیست

آخر نه دل به دل رود؟ انصاف من بده / چون است من به وصل تو مشتاق و تو ملول؟

لعل را گر مهر نبود باک نیست / عشق را دریای غم غمناک نیست

زبان درکش ای مرد بسیاردان! / که فردا قلم نیست بر بی‌زبان

شیاطین گرفتند روی زمین / دگر روی انسان نخواهیم یافت

نباید سخن گفت ناساخته / نشاید بریدن نینداخته

در این شوربختی به جز عیش تلخ / از این ترش‌رویان نخواهیم یافت

عیب پاکان زود بر مردم هویدا می‌شود / موی اندر شیر خالص زود پیدا می‌شود

زهرِ چشم تو اگر تلخ کند کام همه / تلخی کم‌محلی از همه بیش است مرا

شاهد پاکی طینت، سخن ما کافی‌ست / جوهرِ ذاتی چینی، ز صدا معلوم است

روشن‌دلان خوش‌آمد شاهان نگفته‌اند / آیینه عیب‌پوشِ سکندر نمی‌شود

دخل بی‌جا ندهد قیر خجالت اثری / تیر کج باعث رسوایی تیرانداز است

در سخن گفتن خطای جاهلان پیدا شود / تیر کج چون از کمان بیرون رود رسوا شود

بیا و برگ سفر ساز و زاد ره برگیر / که عاقبت برود هرکه او ز مادر زاد

سیل از کشور ویرانه تهی‌دست رود / باده با مردم غافل چه تواند کردن؟

ز سخت‌گیری دوران چه باک عارف را؟ / ز قحط‌سال، هما بینوا نخواهد شد

نه غم و نه غم‌پرستم، ز غم زمانه رَستم / که حریف او شده‌ستم، که درِ ستم ببستم

دلی که نیست خراشی در او زمین‌گیر است / زری که سکّه ندارد روان نمی‌باشد

درنگیرد صحبت زاهد به صافی‌مشربان / زشت در یک دیدن از آیینه روگردان شود

آدمی پیر چو شد حرص جوان می‌گردد / خواب در وقت سحرگاه گران می‌گردد

چه حاجت است به تحصیل علم عارف را؟ / ز خود برآمده را نردبان نمی‌باید

مرا چگونه نباشد حضور عیش و فراغ؟ / که زخم بر سر زخم است و داغ بر سر داغ

آن را که بُوَد مغز و خرد خاموش است / از کاسه پر، صدا نیاید بیرون

خراب‌حالم و با کس نمی‌توانم گفت / خوشا کسی که به هر حال محرمی دارد

در حقیقت تنگ‌دستی مایه دیوانگی‌ست / در چمن بید از غمِ بی حاصلی مجنون شود

دلی که نیست خراشی در او زمین‌گیر است / زنی که سکّه ندارد روان نمی‌باشد

پاس دل‌های خراب و جشم اشک‌آلوده دار / گنج در ویرانه‌ها می‌باشد و گوهر در آب

در این بهار چنان روزگار افسرده‌ست / که غیر شمع، گلی هیچ کس به سر نزند

حسن بیان مجوی ز ما دل شکستگان / از کاسه شکسته نخیزد صدا درست

بی‌کمالی‌های انسان از سخن پیدا شود / پسته بی‌مغز چون لب واکند، رسوا شود

لازم پیری‌ست «صائب» برگ‌ریزان حواس / پیش ره نتوان گرفتن لشکر بشکسته را

هر کس ز برم رفت که آرد خبر از یار / باز آمد و از خویش چو من بی‌خبر افتاد

گرفت هر که کم خود، شود ز اهل کمال / تمام گشتن ماه از هلال معلوم است

مرا کیفیّت چشم تو کافی‌ست / ریاضت‌کش به بادامی بسازد

بی‌کمالی‌های انسان از سخن پیدا شود / پسته بی‌مغز چون لب وا کند، رسوا شود

آینه گر نقش تو بنمود راست / خودشکن آیینه شکستن خطاست

ریشه نخل کهن‌سال از جوان افزون‌تر است / بیش‌تر دل‌بستگی باشد به دنیا پیر را

روشن‌دلان خوش‌آمدِ شاهان نگفته‌اند / آیینه عیب‌پوشِ سکندر نمی‌شود

صورت نبست در دل ما کینه کسی / آیینه هرچه دید فراموش می‌کند

از پختگی‌ست گر نشد آواز ما بلند / کی از سپند سوخته گردد صدا بلند؟

رعناتر است یک سر و گردن ز آفتاب / هر سر که شد ز سجده آن خاک پا بلند

سنگین نمی‌شد این همه خواب ستمگران / می‌شد گر از شکستن دل‌ها صدا بلند

درویش هم شکایت از ایّام می‌کند / از خاک نرم اگر شود آواز پا بلند

دل ز شبنم می‌برد خواهی نخواهی آفتاب / اختیاری نیست عاشق را دل و جان باختن

دل چو گردد صاف آن مه بی‌حجاب آید برون / صبح چون گردید روشن، آفتاب آید برون

بی داغ عشق پختگی از دل طمع مدار / خام است میوه‌ای که خورد آفتام کم

کسی ز سوز دل ماست باخبر «صائب» / کز آفتاب قیامت کباب گردیده‌ست

مولوی ـ منثور

سنایی ـ منثور

مولوی ـ منظوم

سنایی ـ منظوم

خام گفتی میخن ولیکن تو / نیستی پخته چون بگویی خام

فردا به داغ دوزخ، ناپخته‌ای بسوزد / کامروز آتش عشق، از وی نبرد خامی

افسوس خلق می‌شنوم در قفای خویش / کاین پخته بین که در سر سودای خام شد

از عشق تو زاهد را دم گرم نخواهد شد / زیرا که بدان آتش هرگز نرسد خامی

قاصد ز برم رفت که آرد خبر از یار / باز آمد و اکنون خبر از خویش ندارد

آن که شد هم بی خبر هم بی اثر / از میان جمله او دارد خبر

خبر از درد ندارند طبیبان زنهار / چاره زان جوی که کرده است چنین بیمارت

قاصد که تو را دید ندارد خبر از خود / دیگر به من زار که آرد خبر تو؟

دل، قطره‌ای ز شبنم دریای عشق اوست / کز راه دیده باز به دریا همی رود

سیل دریادیده، هرگز برنمی‌گردد به خود / نیست ممکن هر که مجنون شد دگر عاقل شود

چون ز دریا سوی ساحل بازگشت / جنگ شعر مثنوی باساز گشت

سروری را اصل و گوهر برترین سرمایه است / مردم بی‌اصل و بی‌گوهر نیابد سروری