درسنامه آموزشی تاریخ معاصر ایران کلاس یازدهم

اجرای کودتا

بر اساس اسناد محرمانهٔ کودتا روشن است که دولت ایالات متحده آمریکا نقش مهم و مؤثری در سازماندهی و هدایت نیروهای مخالف برای سرنگونی دولت مصدّق ایفا کرده و هدایت و رهبری کودتا را بر عهده داشته است.

مقامات آمریکا در مشاوره با همتایان انگلیسی خود، فضل‌الله زاهدی را به‌عنوان فرماندهی نظامی کودتا انتخاب کردند و شاه را متقاعد نمودند که زاهدی را بپذیرد و از کودتا حمایت کند.

در 24 مرداد ماه شاه فرمان عزل نخست‌وزیری دکتر مصدّق و انتصاب فضل‌الله زاهدی را امضا کرد. در ساعت یک بامداد روز 25 مرداد، نصیری که حامل نامهٔ عزل دکتر مصدّق بود به خانه وی رفت ولی بلافاصله به دستور دکتر مصدّق بازداشت شد و شاه با حمایت کودتاگران و برای درامان ماندن از خطرهای احتمالی، از ایران خارج شد.

با فرار شاه به بغداد و سپس رُم، در سراسر کشور تظاهرات عمومی برپا گردید. مجسمه‌های شاه و پدرش به پایین کشیده شد و عکس‌های او از اداره‌ها جمع‌آوری شد. در تجمع بزرگی که در میدان بهارستان برپا شد، دکتر حسین فاطمی وزیر خارجه اعلام کرد: «نظام سلطنتی باید برچیده و حکومت جمهوری برپا شود، شاه ایران روی ملک فاروق مصر را سفید کرده است». البته این موضع شخصی فاطمی بود و دولت دکتر مصدّق نسبت به فرار شاه از کشور، موضع خاصّی را نشان نداد.

بنابر گزارش مندرج در اسناد سازمان سیا دربارهٔ کودتا روزولت برای اینکه کودتا را از شکست کامل نجات دهد، به محل اختفای زاهدی رفت. آنها بی‌درنگ تصمیم گرفتند افکار عمومی را متقاعد سازند که رئیس دولت قانونی زاهدی است و مصدّق آن مقام را غصب کرده و در صدد انجام کودتا علیه شاه است.

با تلاش کودتاچیان به زودی اوضاع دگرگون شد. بی‌توجّهی دولت به کودتای مقدّماتی و عدم پیش‌بینی کودتای بعدی موجب شد کودتاچیان بدون برخورد با مانع جدی و به سهولت غیرقابل انتظاری حکومت ملّی را ساقط و رژیم آمریکایی را مستقر کنند؛ زیرا پس از وقوع کودتای نافرجام 25 مرداد دیگر دلیلی برای خوش‌بینی وجود نداشت. عدّه‌ای وقوع کودتا را پیش‌بینی کرده بودند.

کودتاچیان با هدایت سازمان سیا توانستند بدون کمک نیروهای نظامی اصفهان، کرمانشاه و همدان که با برنامه‌ریزی قبلی برای حرکت به‌سوی تهران آماده بودند، با بسیج دستجاتی از اراذل و اوباش که با پول‌های مراکز اطلاعاتی انگلستان و آمریکا سازماندهی شده بودند، نقشه‌های خود را عملی کنند. بخش عمده‌ای از آشوب‌های خیابانی در روز کودتا را شعبان جعفری معروف به شعبان بی‌مخ با عدّه‌ای از چماق‌داران خود و همراهی گروه‌های دیگر اوباش و ولگردها انجام دادند و خیابان‌های تهران را یکی پس از دیگری تصرف کردند. هم‌زمان با این اقدامات عوامل نظامی کودتا مناطق حسّاس ازجمله ستاد ارتش، ایستگاه رادیو، مراکز پلیس و ژاندارمری، مرکز تلفن و تلگراف و خانهٔ دکتر مصدّق و یارانش را تصرف کردند.

زاهدی سوار بر تانک به نخست‌وزیری رفت و واحدهای انتظامی و نظامی طرفدار دکتر مصدّق اقدام مؤثری علیه کودتا نکردند.

لویی هندرسن سفیر آمریکا که نقش مهمّی در روزهای حساس کودتا برعهده داشت، به دکتر مصدّق تکلیف کرد که از پست خود کناره‌گیری کند ولی دکتر مصدّق با عتاب او را از خانه‌اش بیرون کرد.

علاوه بر این دکتر مصدّق با ممنوع کردن تظاهرات، عملاً «خیابان‌ها را از هواداران خود خالی کرد».

اگرچه شرایط و اوضاع سیاسی در 28 مرداد بسیار متفاوت با سی‌ام تیر ماه 1331 بود امّا دولت مصدّق از ظرفیت مردم استفاده نکرد و از آنجا که از جریان روحانیت که توان بسیج کردن مردم را داشت، فاصله گرفته بود، چندان امکان پشتیبانی مردمی را نداشت.

طرح براندازی حکومت دکتر مصدّق پیچیده بود امّا به سهولت و با کمترین هزینه برای کودتاچیان و پیامدهای سهمگین و ناگوار برای ملت ایران که منجر به سلطهٔ همه‌جانبهٔ آمریکا در ایران گردید، همراه بود.

بازگشت محمّدرضا پهلوی

به دنبال کودتا سرلشکر زاهدی نخست‌وزیر شد و محمّدرضا پهلوی، به کشور بازگشت. به تعبیر امام خمینی: «محمدرضا رفت و «رضاشاه» برگشت»؛ در حالی که اکنون سلطنت خود را وام‌دار آمریکا و انگلیس می‌دانست.

شاه در ملاقات با کرمیت روزولت ضمن تشکر از او گفت: «من تاج و تختم را از برکت خداوند، ملّتم و ارتشم و شما (کرمیت روزولت) دارم».

به این ترتیب عصری جدید در سرنوشت ملّت ایران رقم خورد که هزینهٔ آن، بیست وپنج سال سلطهٔ مستقیم آمریکا، همراه با ده‌ها هزار کشته، زخمی، زندانی و تاراج میلیاردها بشکهٔ نفت کشور بود.

نتیجه‌گیری

بدون تردید، بعد از تبعید رضاشاه، ملّت ایران فرصت جدیدی پیدا کرد تا در جهت احیای نظام مشروطه گام‌های مؤثری بردارد. این حرکت که مدّت دوازده سال از شهریور 1320 تا مرداد 1332 به درازا کشیده بود، بر دو پایهٔ عمده استوار بود: جلوگیری از بازگشت دیکتاتوریِ پهلوی و کوتاه کردن دست استعمار. دراین راه رهبران مذهبی و ملیّ دست‌به‌دست هم دادند و گام‌های مؤثری برداشتند که در نهایت منجر به محدود کردن قدرت دربار و ملّی شدن صنعت نفت شد. لیکن همانند دورهٔ مشروطه به دلیل دسیسهٔ بیگانگان، اختلافات داخلی و فقدان رهبری مقتدر، بصیر و جامع، این نهضت دینی و ملّی نیز به نتیجهٔ نهایی نرسید. پس از کودتای 28 مرداد دیکتاتوری و سلطهٔ بیگانه بار دیگر به کشور بازگشت و مدّت ربع قرن بر مقدّرات ملّت ایران حاکم شد.

البته این سخن به معنای نفی تلاش مخلصانه و دلسوزانهٔ رهبران راستین نهضت نظیر دکتر مصدّق و آیت‌الله کاشانی و مردم متدیّن و فداکار نیست.