مبنای تصمیمگیری: معیار یا ارزشی که فرد تصمیم خود را بر اساس آن شکل میدهد
دو نوع مبنای مهم در تصمیمگیری
ما هنگام تصمیمگیری معمولاً از دو دسته مبنا کمک میگیریم. یکی «معیارهای سنجش» است مثل هزینه، زمان، نمره یا فاصله. دیگری «ارزشهای درونی» است مثل راستگویی، مهربانی یا عدالت. برای روشن شدن موضوع، به این جدول نگاه کن:
| نوع مبنا | تعریف ساده | مثال از زندگی دانشآموز |
|---|---|---|
| معیار عینی | چیزی که بشود اندازه گرفت یا شمارش کرد | برای خرید خوراکی فقط ۲۰ هزار تومان پول داری. |
| ارزش درونی | باورهای قلبی دربارهٔ خوب یا بد بودن کارها | حتی اگر کسی نبیند، پاسخ سؤال امتحانی را لو نمیدهی چون راستگویی برایت مهم است. |
چطور در زندگی روزمره از مبناهای درست استفاده کنیم؟
فرض کن میخواهی بعد از مدرسه یک کار را انتخاب کنی: بازی با دوستان، تماشای تلویزیون یا انجام دادن تکالیف. اگر معیارت «لذت فوری» باشد، بازی را انتخاب میکنی. اما اگر ارزش «مسئولیتپذیری» را مبنای کارت قرار دهی، اول تکالیف را انجام میدهی و بعد بازی میکنی. مثال دیگر: دوستت از تو میخواهد دروغی بگویی تا از تنبیه نجات پیدا کند. اگر مبنای تصمیمگیریات «وفاداری به دوست» باشد ممکن است دروغ بگویی. اما اگر ارزش «صداقت» را مهمتر بدانی، با مهربانی به او میگویی که نمیتوانی دروغ بگویی و راه دیگری پیشنهاد میدهی.
سه پرسش چالشی دربارهٔ مبناهای تصمیمگیری
پرسش ۱: اگر معیار من فقط «بردن و اول شدن» باشد، چه مشکلی پیش میآید؟
پاسخ: ممکن است برای بردن، به دیگران آسیب بزنی یا قوانین را دور بزنی. مثلاً در مسابقهٔ ورزشی، اگر فقط پیروزی برایت مهم باشد، تقلب میکنی یا به تیم دیگر توهین میکنی. این کار دوستانت را از تو دور میکند و خودت هم احساس خوبی نخواهی داشت.
پرسش ۲: چرا گاهی دو نفر با یک موقعیت یکسان، تصمیمهای کاملاً متفاوت میگیرند؟
پاسخ: چون مبنای تصمیمگیری آنها متفاوت است. مثلاً یکی از بچهها پساندازش را برای خرید یک بازی و دیگری برای کمک به خانوادهات خرج میکند. هر دو کار درستی میکنند، ولی ارزشهای متفاوتی دارند: یکی لذت شخصی را انتخاب کرده و دیگری مهربانی به خانواده را.
پرسش ۳: چطور بفهمیم مبنای تصمیمگیریمان خوب است یا نه؟
پاسخ: یک راه ساده این است که از خودت بپرسی: «اگر همهٔ مردم دنیا مثل من تصمیم میگرفتند، دنیا جای بهتری میشد؟» و راه دیگر: «آیا از این تصمیم یک سال بعد خوشحالم یا پشیمان؟» اگر پاسخ مثبت باشد، نشانهٔ خوبی است.